Η ευρωπαϊκή οικονομία εμφανίζει από τη δεκαετία του ‘90 σχετικά χαμηλούς ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης και η διαπιστωμένη αυτή αδυναμία συνδέεται -μεταξύ άλλων- με τις χαμηλές επενδύσεις σε έρευνα και τεχνολογία. Οι δράσεις έρευνας και τεχνολογίας και η προώθηση της καινοτομίας αποτελούν παράγοντες ενίσχυσης της αναπτυξιακής δυναμικής μιας οικονομίας και της ανταγωνιστικότητας της παραγωγής μιας χώρας, τόσο σε θεωρητικό επίπεδο (Romer 1990, Grossman and Helpman 1991, Aghion and Howitt 1992), όσο και πρακτικά (Guellec κ.α. 2001, OECD 2003), αν και η απόδειξη της σύνδεσης των δυο δεν είναι άμεση και χωρίς προβλήματα. Από τη δεκαετία του ’90 έχει ενταθεί η συζήτηση διεθνώς για την ανάγκη έμφασης στον τομέα της έρευνας και της τεχνολογίας για αναπτυξιακούς και οικονομικούς λόγους, έχοντας ως υπόβαθρο τις πρόνοιες της θεωρίας οικονομικής ανάπτυξης. Αποτέλεσμα ήταν ο σταδιακός σχηματισμός μιας συναίνεσης σε εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο. Διεθνείς οργανισμοί, όπως ο Ο.Ο.Σ.Α. και η Παγκόσμια Τράπεζα έδωσαν ιδιαίτερη βαρύτητα στη διαχείριση της τεχνολογίας και στη σχετική συνεργασία μεταξύ κυβέρνησης και επιχειρήσεων. Η Ε.Ε., η οποία συμμετείχε με τα κείμενά της στο σχηματισμό της διεθνούς συναίνεσης (European Commission 1985, 2000, Ευρωπαϊκή Επιτροπή 1993, 2004) αύξησε σημαντικά στις αρχές της δεκαετίας του ’00 το ύψος της κοινοτικής χρηματοδότησης για δράσεις έρευνας και τεχνολογίας, ενώ το 2000 λήφθηκε η απόφαση από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο για τη θέσπιση της Στρατηγικής της Λισαβόνας και το 2002 στη Βαρκελώνη η απόφαση για την ποσοτικοποίηση των στόχων που αφορούν το εθνικό επίπεδο πολιτικής, ορίζοντας, ότι η εθνική χρηματοδότηση πρέπει να αυξηθεί στο 3% του ΑΕΠ ως το 2010, από το οποίο τα 2/3 θα καλύπτονται από τον ιδιωτικό τομέα. Μάλιστα, η πρόνοια για την αύξηση του ποσοστού της εθνικής χρηματοδότησης συνοδεύτηκε από προβλέψεις για τις αναπτυξιακές συνέπειες που θα είχε μια τέτοια εξέλιξη, σύμφωνα με το υπόδειγμα Nemesis (Brecard κ.α. 2003).
Υπό την παρούσα οικονομική συγκυρία και με τον κίνδυνο της πραγματικής υποβάθμισης της πολιτικής έρευνας και τεχνολογίας τόσο χρηματοδοτικά, όσο και ποιοτικά στην πολιτική ημερήσια διάταξη των χωρών που αντιμετωπίζουν το μεγαλύτερο βάρος της δημοσιονομικής κρίσης, η ετήσια έκθεση για την ανάπτυξη στην Ε.Ε. κάνει αναφορά στα ζητήματα της εκπαίδευσης και της έρευνας στο τμήμα των μακροοικονομικών προϋποθέσεων για την ανάπτυξη, συμβουλεύοντας τα κράτη μέλη -κυρίως εκείνα με υψηλό έλλειμμα- να περικόψουν τις δημόσιες δαπάνες, εκτός από τους τομείς, οι οποίοι αποδίδουν μακροπρόθεσμα θετικά και διατηρήσιμα αναπτυξιακά αποτελέσματα, όπως η έρευνα, η τεχνολογία και η καινοτομία (European Commission 2011).
Βασικά στοιχεία της Στρατηγικής «Ευρώπη 2020»
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής παρουσιάζει μια σειρά από τομείς δράσης και μέτρα πολιτικής που πρέπει να αναληφθούν, προκειμένου να ενισχυθεί η αναπτυξιακή δυναμική της ευρωπαϊκής οικονομίας με χρονικό ορίζοντα πλέον το 2020. Τα μέτρα αφορούν μια ευρεία γκάμα τομέων δράσης που εννοούνται –και παρουσιάζονται αναλυτικά- υπό τους όρους «έξυπνη», «βιώσιμη» και «χωρίς αποκλεισμούς» και συνοδεύουν την ανάπτυξη. Εδώ θα αναλυθεί η πρώτη από τις τρεις πτυχές της επιδιωκόμενης ανάπτυξης, αυτή δηλαδή που χαρακτηρίζεται ως έξυπνη και ιδίως οι συνέπειες που προκαλεί η νέα στρατηγική στην ερευνητική πολιτική (European Commission 2010).
Η νέα στρατηγική της Ε.Ε. εξακολουθεί να αφορά ένα μεγάλο εύρος δημόσιων πολιτικών και θεμάτων που δεν είναι αναγκαστικά αλληλένδετα μεταξύ τους, αλλά χαρακτηρίζονται ως εργαλεία για την επίτευξη του κοινού σκοπού (βελτίωση της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής παραγωγής και αναπτυξιακή ώθηση της ευρωπαϊκής οικονομίας). Ως πρωτοβουλία εμφανίζεται όμως θεματικά και οργανωτικά πιο συγκροτημένη από τη Στρατηγική της Λισαβόνας, η οποία διευρυνόταν σε ένα όλο και μεγαλύτερο πλέγμα πολιτικών, καθιστώντας την τελικά ένα ανεφάρμοστο πλαίσιο πολιτικής που περιελάμβανε σχεδόν τα πάντα, χωρίς ιδιαίτερο αποτέλεσμα.
Όσον αφορά τον τομέα της έρευνας και της τεχνολογίας, ο ποσοτικός στόχος είναι η αύξηση της σχετικής εθνικής χρηματοδότησης στο 3% του ΑΕΠ ως το 2020. Ο δείκτης της εθνικής χρηματοδότησης για έρευνα και τεχνολογία, ως % του ΑΕΠ, είναι μεν εύγλωττος και εύκολα συγκρίσιμος, όμως ταυτόχρονα είναι ανεπαρκής ως μοναδικός δείκτης, π.χ. για τη μέτρηση της καινοτομικής δραστηριότητας (Tilford & Whyte 2010), καθιστώντας δικαιολογημένη την αναφορά του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου για την ανάγκη επεξεργασίας κι άλλων σχετικών δεικτών από την πλευρά της Επιτροπής (European Council 2010). H Επιτροπή με τη σειρά της, αναγνωρίζοντας τις διαφορετικές συνθήκες και σημεία αφετηρίας σε κάθε κράτος μέλος, τα προτρέπει να εξειδικεύσουν περαιτέρω τους ποσοτικούς στόχους, ώστε να μην έχουν οριζόντιο χαρακτήρα στη λογική «ένα μέγεθος για όλους» (one size fits all) (European Commission 2010).
Ως προς τη μεθοδολογία που θα ακολουθηθεί, προβλέπεται ένας σχετικά πιο δεσμευτικός -για τα κράτη μέλη- τύπος ανοιχτής μεθόδου συντονισμού, ο οποίος θα αποδείξει στην πράξη το βαθμό διαφοροποίησης –ουσιαστικά ως προς την ισχύ της δεσμευτικότητάς του- από τη μέχρι τώρα ακολουθούμενη πρακτική. Καινοτομία ως προς τη προβλεπόμενη διαδικασία, της οποίας η πραγματική προστιθέμενη αξία πρέπει να δοκιμαστεί στην πράξη, αποτελεί η παράλληλη καταγραφή κι αξιολόγηση των επιδόσεων των κρατών μελών για τους σκοπούς τόσου της Στρατηγικής «Ευρώπη 2020» (πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων που επιδιώκεται να πραγματοποιηθούν), όσο και του Συμφώνου Σταθερότητας (πρόγραμμα σταθεροποίησης και σύγκλισης), ώστε να είναι δυνατές οι αλληλοαναφορές μεταξύ των δυο. Φυσικά, διατηρείται η αυτονομία των διαδικασιών που αφορούν το Σύμφωνο Σταθερότητας, προκειμένου να διατηρηθεί η προτεραιότητα και η αυστηρότητα όσων προκύπτουν από αυτό έναντι οποιουδήποτε άλλου στόχου (European Commission 2010). Όμως με την απόφαση αυτή επιχειρείται έμμεσα η ενίσχυση της στιβαρότητας της διαδικασίας της Στρατηγικής κατά τα πρότυπα του Συμφώνου, έστω και σε συμβολικό επίπεδο. Είναι ενδιαφέρον ότι μετά την εμπειρία της δημοσιονομικής κρίσης, ο έλεγχος των εξελίξεων στα κράτη μέλη ακόμη και για τους τομείς δράσης της Στρατηγικής «Ευρώπη 2020» -ιδίως για τα κράτη μέλη της Ευρωζώνης- αναμένεται να είναι πιο αυστηρός και προβλέπεται να γίνεται στο ανώτατο επίπεδο, δηλαδή το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, το οποίο θα είναι σε θέση να λάβει τις απαραίτητες σχετικές αποφάσεις.
Στη βάση των ετήσιων εκθέσεων των κρατών μελών για την πρόοδο στους τομείς δράσης της Στρατηγικής θα προκύπτουν προτάσεις πολιτικής μακροοικονομικού περιεχομένου, αλλά και σε επιμέρους θεματικές της δημόσιας πολιτικής από την πλευρά της Ε.Ε. Κατόπιν αυτού, τα κράτη μέλη θα είναι υποχρεωμένα να αναλάβουν σχετική δράση μέσα σε συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, ενώ σε περίπτωση που δεν συμβεί αυτό, προβλέπεται η έκδοση πολιτικής προειδοποίησης από την Επιτροπή (European Commission 2010). Από μόνη της φυσικά η πρόνοια αυτή δεν συνεπάγεται κάποια ουσιαστική μεταβολή του προηγούμενου καθεστώτος, ως προς τη δεσμευτικότητα των αποφάσεων και των δράσεων στο κοινοτικό επίπεδο. Η όποια σχετική αλλαγή υπάρξει είναι πιθανότερο να συμβεί εξαιτίας των σημερινών εξελίξεων και τελικά της ανάγκης ορισμένων κρατών μελών να διατηρούν μεγαλύτερο έλεγχο των τεκταινόμενων και της οικονομικής κατάστασης στα υπόλοιπα κράτη μέλη, αυτή τη φορά προληπτικά. Έτσι οι εθνικές κυβερνήσεις, λαμβάνοντας υπόψη την αναποτελεσματικότητα της πρακτικής που ακολουθήθηκε στο πλαίσιο της Στρατηγικής της Λισαβόνας, δείχνουν μεγαλύτερη αποφασιστικότητα στην παρακολούθηση κι εφαρμογή των όσων συνομολογήθηκαν στο πλαίσιο της νέας Στρατηγικής (European Council 2010). Με άλλα λόγια θα μπορούσε να υποστηριχθεί, ότι οι κυβερνήσεις –ιδίως αν προέρχονται από την πλευρά των δανειστών- καταβάλλουν προσπάθεια για να είναι σε θέση να προστατεύσουν καλύτερα και αποτελεσματικότερα τα εθνικά τους συμφέροντα, χρησιμοποιώντας μεν κοινοτικά μέσα, σε ένα διακυβερνητικό όμως πλαίσιο, όπως είναι αυτό των αποφάσεων σε επίπεδο Ευρωπαϊκού Συμβουλίου ή των διαδικασιών του Συμβουλίου, χωρίς την εξασφάλιση της επίτευξης των στόχων που έχουν τεθεί.
Κριτική στη Στρατηγική «Ευρώπη 2020» βάσει της εμπειρίας στον τομέα Ε&Τ
Η επιχειρηματολογία για την ανάληψη της πρωτοβουλίας για την «Ευρώπη 2020» στον τομέα έρευνας και τεχνολογίας δεν είναι καθόλου νέα. Επαναλαμβάνει ουσιαστικά τα όσα είχαν επισημανθεί από τη δεκαετία του ’90, οδηγώντας τότε στην απόφαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου για τη Στρατηγική της Λισαβόνας το 2000 και την απόφαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της Βαρκελώνης το 2002. Εντύπωση προκαλεί ο καθορισμός του ίδιου ποσοτικού στόχου με εκείνον του 2002, αφού ουσιαστικά έχουμε να κάνουμε με τη μετατόπισή του κατά μια δεκαετία. Η μόνη ποσοτική διαφορά προκύπτει από τη απαλοιφή της αναφοράς στην επένδυση του ιδιωτικού τομέα (το σημείο αυτό θεωρήθηκε προβληματικό, για τον τρόπο με τον οποίο τίθενται διακηρυκτικοί στόχοι για τη δραστηριότητα μη δημόσιων φορέων, ιδίως όταν δεν συνοδεύονται από άλλα μέτρα για την ενίσχυσή της).
Η απόφαση του Συμβουλίου της Βαρκελώνης ήταν η πρώτη φορά που ποσοτικοποιήθηκαν οι στόχοι για την πολιτική έρευνας και τεχνολογίας στο εθνικό επίπεδο. Στην πράξη, η συμφωνία αυτή είχε διακηρυκτικό χαρακτήρα, αφού οι προαναφερόμενοι στόχοι δεν ήταν δεσμευτικοί για τα κράτη μέλη, ακολουθώντας και στην περίπτωση του τομέα της έρευνας την πρακτική της ανοιχτής μεθόδου συντονισμού. Η επιλογή αυτή δικαιολογήθηκε από τις σημαντικές διαφοροποιήσεις που παρατηρούνταν μεταξύ των αντίστοιχων συστημάτων έρευνας των κρατών μελών, οδηγώντας στην επιλογή πιο «φιλικών» για τα κράτη μέλη εργαλείων πολιτικής (Bandelow 2000). Έτσι, η ανοιχτή μέθοδος συντονισμού καλύπτει αυτή την ανάγκη, κινούμενη σε ένα χώρο μεταξύ της διακυβερνητικής διαπραγμάτευσης και της αμοιβαίας προσαρμογής σε εθελοντική βάση, με πολύ αβέβαιη όμως αποτελεσματικότητα, η οποία εξαρτάται πλήρως από μια σχετική «αίσθηση καθήκοντος» των κρατών μελών να τηρήσουν τα συμφωνηθέντα.
Ενδεικτικό παράδειγμα στην περίπτωση του τομέα έρευνας και τεχνολογίας είναι ο στόχος που τέθηκε το 2002 -και επαναλαμβάνεται το 2010 στη Στρατηγική «Ευρώπη 2020»- και η επίδραση των αποφάσεων της Λισαβόνας και της Βαρκελώνης στην εθνική δαπάνη των κρατών μελών για έρευνα και τεχνολογία. Με την παραδοχή ότι, η ταύτιση της έμφασης που αποδίδει κάθε κράτος μέλος στην έρευνα, την τεχνολογία και την καινοτομία με ένα και μοναδικό στόχο είναι μεν ελλειμματική, αλλά γίνεται για λόγους απλοποίησης, η αποτυχία της Στρατηγικής της Λισαβόνας φαίνεται στο διάγραμμα 1, όπου παρουσιάζονται τόσο η αρχική διαφορά της συνολικής εθνικής χρηματοδότησης έρευνας και τεχνολογίας το 2000 από το στόχο του 3%, όσο και η τελική διαφορά στο τέλος της δεκαετίας από το στόχο που είχε τεθεί για το 2010. Το διάγραμμα αυτό αποτυπώνει –με στατικό, αλλά παραστατικό τρόπο- τη μετριότητα της αποτελεσματικότητας της έμφασης στον τομέα της έρευνας και της τεχνολογίας στο πλαίσιο της Στρατηγικής της Λισαβόνας, αφού μεταξύ των κρατών μελών, υπάρχουν κράτη μέλη, όπως η Ελλάδα και η Σλοβακία που μείωσαν, αντί να αυξήσουν τη δαπάνη για Ε&Τ κι ορισμένα μόνο κράτη μέλη πέτυχαν σημαντική αύξηση των δαπανών (Πορτογαλία, Εσθονία, Δανία και Αυστρία). Ακόμη όμως κι από αυτά, η Αυστρία και η Δανία σημείωναν αύξηση της εθνικής χρηματοδότησης και πριν τις συμφωνίες στο κοινοτικό επίπεδο, άρα η ουσιαστική επίδραση της κοινοτικής πρωτοβουλίας ήταν περιορισμένη σε αυτές τις περιπτώσεις και πιο σημαντική για την Πορτογαλία και την Εσθονία, ενώ τα υπόλοιπα 21 κράτη μέλη διατήρησαν περίπου σταθερή την επένδυσή τους.
Διάγραμμα 1: Εξέλιξη των διαφορών της συνολικής εθνικής χρηματοδότησης για Ε&Τ το 2000 και το 2009 από το στόχο της Βαρκελώνης (3% του ΑΕΠ για Ε&Τ, το 2010)
* στοιχεία 1999, 2009
** στοιχεία 2002, 2009
*** στοιχεία 1999, 2007
Πηγή: επεξεργασμένα στοιχεία Eurostat.
Η απεικόνιση αυτή παρέχει χρήσιμα διδάγματα για την τρέχουσα Στρατηγική που διατηρεί τον ίδιο στόχο, αναφορικά με την έρευνα και την τεχνολογία.
Προβλέψεις για την πορεία προς το 2020
Σε πρώτο επίπεδο, η Στρατηγική «Ευρώπη 2020» αποτελεί τη συνέχεια ή τη μετεξέλιξη της Στρατηγικής της Λισαβόνας, διατηρώντας τα διακηρυκτικά χαρακτηριστικά της, εισάγοντας όμως μια στενότερη παρακολούθηση από πλευράς των εταίρων. Συνεπώς, παραμένει κατ’ αρχάς η εικόνα της μετατροπής της κοινοτικής δράσης σε ενέργειες που προσομοιάζουν περισσότερο στην πρακτική του Ο.Ο.Σ.Α. και των διακυβερνητικών συζητήσεων για την επίλυση κοινών προβλημάτων ή ζητημάτων, στα οποία η δράση μιας χώρας επηρεάζει τις άλλες (Pilat 2003, Wallace 2005, Μητσός 2008). Εξάλλου, αμέσως μετά την πρόταση της Επιτροπής για τη Στρατηγική «Ευρώπη 2020» υπήρξαν και οι πρώτες αμφιβολίες ως προς τη δυνατότητα επίτευξης των στόχων που προτείνονται (Roth and Thum 2010). Κρίνοντας από την εμπειρία της Στρατηγικής της Λισαβόνας προκύπτει το συμπέρασμα, ότι οι ποσοτικοί στόχοι που θέτει κατά καιρούς η Επιτροπή σε μια σειρά πολιτικών που η ίδια διαθέτει συντρέχουσα ή συμπληρωματική αρμοδιότητα δεν επιτυγχάνονται κατ’ εξακολούθηση, με αρνητικές επιπτώσεις επί της συνέπειας και του κύρους της Επιτροπής και της ίδιας της Ε.Ε., δημιουργώντας παράλληλα ένα κενό λογοδοσίας κυρίως στις περιπτώσεις των κρατών μελών που δεν επιτυγχάνουν τους στόχους (Μητσός 2007).
Όμως το στοιχείο της επίδρασης της δράσης ή της αδράνειας ενός κράτους μέλους στην οικονομική κατάσταση και τις συνθήκες της Ευρωζώνης, κι άρα στα υπόλοιπα κράτη μέλη, μπορεί να είναι το στοιχείο που θα διαφοροποιήσει ποιοτικά και στην πράξη τη Στρατηγική της Λισαβόνας από τη Στρατηγική «Ευρώπη 2020». Ο πιθανά δεσμευτικότερος έλεγχος της Ε.Ε. επί των ποιοτικών και ποσοτικών δεδομένων σε εθνικό επίπεδο για την αποφυγή αστοχιών στο μέλλον μπορεί να συνεπάγεται και την πραγματική αναβάθμιση της πολιτικής για την έρευνα στο εθνικό επίπεδο, ακολουθώντας την ονομαστική αναβάθμιση που έχει επιτευχθεί από τα τέλη της δεκαετίας του ’90. Μέχρι όμως αυτό να επαληθευθεί στην κοινοτική πράξη κι όσο δεν αλλάζει άμεσα –παρά μόνο έμμεσα και δυνητικά- ο βαθμός δεσμευτικότητας των αποφάσεων και ο τρόπος ανάληψης δράσης για την επίτευξη των ονομαστικών στόχων της Ε.Ε., δεν προβλέπεται η πραγματική σύγκλιση των πολιτικών και των συνθηκών στα κράτη μέλη.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙA
Aghion, P., and Howitt P. (1992). “A Model of Growth Through Creative Destruction”, Econometrica, vol. 60, 323–351.
Bandelow, N. (2000). “Changing Patterns of European Governance”, German Policy Studies, 1/1, 2–7.
Brecard, D., and Fougeyrollas A., and Le Mouel P., and Lemiale L., and Zagame P. (2003). “Macro-economic Consequences of European Research Policy: Prospects of the Nemesis model in the Year 2030”, Research Policy, vol. 35, 910–924.
European Commission (1985). Towards a European Technology Community. COM (85)350 final. Brussels: E.C.
European Commission (2000). Towards a European Research Area. COM (2000)6. Brussels: EC.
European Commission (2010). Europe 2020. A Strategy for Smart, Sustainable and Inclusive Growth. COM(2010) 2020 final, Brussels: EC.
European Commission (2011). Annual Growth Survey. Advancing the EU’s Comprehensive Response to the Crisis. COM(2011) 11 final, Brussels: EC.
European Council (2010). Conclusions of the European Council 17 June 2010. EUCO 13/10, Brussels: General Secretariat of the Council.
Ευρωπαϊκή Επιτροπή (1993). Λευκό Βιβλίο. Ανάπτυξη, Ανταγωνιστικότητα, Απασχόληση. Οι Προκλήσεις και η Αντιμετώπισή τους για τη Μετάβαση στον 21ο Αιώνα. Λουξεμβούργο: Υπηρεσία Επίσημων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων.
Ευρωπαϊκή Επιτροπή (2004). Η Επιστήμη και η Τεχνολογία, Κλειδιά του Μέλλοντος της Ευρώπης – Κατευθυντήριες Γραμμές της Πολιτικής της Ένωσης υπέρ της Έρευνας. COM (2004)353. Βρυξέλλες: Ε.Ε.
Grossman, I. & E. Helpman (1991). Innovation and Growth in Global Economy. Cambridge: MIT Press.
Guellec, D., and van Pottelsberg de la Potterie B. (2001). “R&D and productivity growth: panel data analysis of 16 OECD countries”, OECD Science, Technology and Industry Working Papers2001/03.
Μητσός, A. (2007). “Η Ερευνητική Πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης”, σε Ν. Μαραβέγιας, και Μ. Τσινισιζέλης (επιμ.), Νέα Ευρωπαϊκή Ένωση. Οργάνωση και Πολιτικές. 50 Χρόνια. Αθήνα: Εκδόσεις Θεμέλιο, 699–754.
Μητσός, A. (2008). “Η Επένδυση στη Γνώση ως Κεντρική Συνιστώσα της Αναπτυξιακής Πολιτικής. Εθνικές και Υπερεθνικές Διαστάσεις”, σε T. Γιαννίτσης (επιμ.), Ελληνική Οικονομία: Κρίσιμα Ζητήματα Οικονομικής Πολιτικής. Αθήνα: Ιστορικό Αρχείο Alpha Bank, 441–452.
OECD (2003). The Sources of Economic Growth in OECD Countries. Paris: OECD.
Pilat, D. (2003). “Innovating and Investing to Raise Europe’s Growth Potential”, σε G. Papaconstantinou (ed.), Economic Policy and New Sources of Growth: Challenges and Perspectives. Athina: Hellenic Presidency of the European Union. Ministry of Economy and Finance, 156–159.
Romer, P. (1990). “Endogenous Technological Change”, Journal of Political Economy, vol. 98, 71–102.
Roth, F., and Thum A.E. (2010). “The Key Role of Education in the Europe 2020 Strategy”,
CEPS Working Document No. 338/October 2010.
Tilford, S., and P. Whyte (2010), “The Lisbon Scorecard X: The road to 2020”, Centre for
European Reform.
Wallace, H. (2005). “An Institutional Anatomy and Five Policy Modes”, σε H. Wallace, and W. Wallace, and M. Pollack (eds.), Policy-Making in the European Union. New York: Oxford University Press, 49–92.
Ο Χαράλαμπος Χρυσομαλλίδης είναι υποψήφιος διδάκτορας του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών