Οι συνέπειες της οικονομικής κρίσης του 2008 παραμένουν ορατές. Η ανάκαμψη των Ευρωπαϊκών οικονομιών είναι ισχνή. Οι ιδέες της ελεύθερης, αυτορυθμιζόμενης και άρα αυτοπεριοριζόμενης αγοράς δεν επιβεβαιώθηκαν ή τέλος πάντων, τουλάχιστον (θα έπρεπε να) αμφισβητούνται έντονα, καθώς τα αποτελέσματα δεν τις δικαίωσαν. Σε εποχές μεγάλων κρίσεων, οικονομικών και πολιτικών, οι κυρίαρχες ιδέες αμφισβητούνται και νέες ιδέες έρχονται συχνά στο προσκήνιο, συνήθως, από νέες πολιτικές και κοινωνικές συμμαχίες, διευκολύνοντας την έξοδο από την κρίση με την κατάδειξη της κατάλληλης πορείας, κατασκευάζοντας παράλληλα ένα νέο, λιγότερο ή περισσότερο διαφοροποιημένο πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό οικοδόμημα. Η σύγχρονη κρίση δεν φαίνεται ικανή, επί του παρόντος τουλάχιστον, να ταράξει συθέμελα το υπάρχον οικοδόμημα. Με τα ίδια, σχεδόν, ιδεολογικά, οικονομικά και πολιτικά προτάγματα, που μας οδήγησαν στη σημερινή κατάσταση, επιχειρείται η έξοδος από την κρίση παγκοσμίως. Λες και το υπάρχον σύστημα δεν έδειξε με τρόπο τόσο έκδηλο τα όριά του.
Στην Ευρώπη, η χρηματοπιστωτική κρίση έπληξε ισχυρά το ιρλανδικό τραπεζικό σύστημα. Η ύφεση επέτεινε τα γνωστά, σε υψηλό βαθμό προκαλούμενα από την ίδια την ΟΝΕ, προβλήματα των φτωχότερων και λιγότερο αναπτυγμένων χωρών της περιφέρειας της ευρωζώνης, της Ελλάδας και της Πορτογαλίας, με συνέπεια να αντιμετωπίζουν σοβαρή κρίση ρευστότητας και αδυναμία εξυπηρέτησης του χρέους. Η αντιμετώπιση της κρίσης σε Ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο, οι τρόποι που επιλέγονται και τα μέσα που χρησιμοποιούνται. δεν είναι, κυρίως, οικονομικό, αλλά πολιτικό ζήτημα. Οι αποφάσεις που λαμβάνονται είναι προϊόντα πολιτικής επιλογής, έχουν ιδεολογικό αποτύπωμα και συνεπάγονται διαφορετικές επιδράσεις μεταξύ των διαφορετικών κοινωνικών ομάδων. Η οικονομική θεωρία δεν τις επιβάλλει, αλλά προσφέρει τις μεθόδους υλοποίησης και τα εργαλεία εφαρμογής των αποφάσεων της πολιτικής ηγεσίας.
Και οι πολιτικές ηγεσίες στην ΕΕ, ιδίως η κυβέρνηση της Γερμανίας, παραμένουν αναποφάσιστες. Μέχρι στιγμής επιχειρούν αποσπασματικά και κατά περίπτωση, όποτε το επιβάλλουν οι συνθήκες, να παρεμβαίνουν, μεταθέτοντας χρονικά το πρόβλημα και διακινδυνεύοντας σοβαρά τη διόγκωση και μετάδοσή του σε άλλα κράτη μέλη. Η έλλειψη πολιτικής βούλησης από τις κυβερνήσεις των κρατών μελών της ευρωζώνης, η απροθυμία ανάληψης πρωτοβουλιών και η απουσία οράματος, ιδεών και συγκεκριμένου σχεδίου για το μέλλον της, με ό,τι και αν αυτό συνεπάγεται για τη βιωσιμότητά της, είναι αδιαμφισβήτητη. Η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) καλείται από τις περιστάσεις να δράσει, αλλά έως τώρα με τη διστακτική στάση της έχει αποδειχθεί κατώτερή τους.
Σε εθνικό επίπεδο και συγκεκριμένα στην περίπτωση της Ελλάδας, η έλλειψη ρευστότητας και η κρίση βιωσιμότητας του χρέους αντιμετωπίζονται με τη σύμπραξη ΕΕ και ΔΝΤ. Με απλά λόγια, δανείζουν χρήματα στην Ελλάδα, με επιτόκιο που δεν θα μπορούσε να χαρακτηριστεί χαμηλό, για την εξυπηρέτηση των τρεχουσών αναγκών της και η κυβέρνηση αναλαμβάνει την υποχρέωση λήψης συγκεκριμένων σκληρών μέτρων (συρρίκνωση δαπανών του δημόσιου τομέα, σημαντική μείωση μισθών, συντάξεων και εκτίναξη των φορολογικών επιβαρύνσεων) για τη μείωση του ελλείμματος στο πλαίσιο των «Μνημονίων» που κάθε φορά συμφωνούνται με την ΕΕ και το ΔΝΤ πριν την καταβολή των δόσεων. Τα αποτελέσματα της ακολουθούμενης πολιτικής λιτότητας από τη (σοσιαλιστική) κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ, με τις υποδείξεις της ΕΕ και του ΔΝΤ και την ανοχή της αξιωματικής αντιπολίτευσης μέχρι πρότινος, είναι ορατά: αποτυχία επίτευξης των τεθειμένων στόχων, παρά τα πρωτοφανή σε αριθμό και σκληρότητα μέτρα, ύφεση, διόγκωση της ανεργίας και, πλέον, έκδηλη κοινωνική αναταραχή. Μολαταύτα εξακολουθεί να προτάσσεται η ίδια πολιτική επιλογή με το επιχείρημα του μονόδρομου, της επιτακτικής ανάγκης λήψης των συγκεκριμένων μέτρων υπό το φόβητρο των δεινών μιας επερχόμενης χρεοκοπίας. Και ενώ για την αναγκαιότητα λήψης μέτρων δεν χωρά αμφιβολία, εντούτοις η ορθότητα της επιλογής αυτών καθ’ εαυτά των μέτρων, εκ των πραγμάτων εγείρει έντονη αμφισβήτηση.
Σε αυτό το πλαίσιο, θα ήλπιζε κάποιος να αναδειχθούν νέες δυνάμεις και συμμαχίες, από τον πολιτικό ή/και το χώρο της διανόησης, ικανές να συλλάβουν και να εμπνεύσουν την κατασκευή ενός διαφοροποιημένου πολιτικού και οικονομικού οικοδομήματος για τη διευκόλυνση της εξόδου από το τέλμα, αρθρώνοντας έναν πειστικό λόγο, διαμορφώνοντας ένα ολοκληρωμένο όραμα, προβάλλοντας συγκεκριμένες αξίες, εφαρμόσιμες ιδέες και αποτελεσματικές πρακτικές. Η απουσία πολιτικών ηγετών και ιδεολογικών ταγών από όλο το πολιτικό φάσμα και ιδεολογικό πρίσμα είναι έκδηλη. Η σιωπή της διανόησης είναι εκκωφαντική. Εξαίρεση αποτελούν δύο κείμενα του αυτού περιεχομένου υπογεγραμμένα από επιφανή πρόσωπα των γραμμάτων και των τεχνών, τα οποία, εν ολίγοις, προτρέπουν την κυβέρνηση να συνεχίσει το έργο της απαρέγκλιτα. Να εξακολουθήσει, δηλαδή, να λειτουργεί διεκπεραιωτικά, παραβλέποντας αφενός τις επιπτώσεις στην πραγματική οικονομία και την κοινωνία, ιδίως στα μεσαία στρώματα και κάτω, η αγοραστική δύναμη των οποίων έχει συρρικνωθεί και το βιοτικό επίπεδό τους υποβαθμιστεί, αφετέρου την υφιστάμενη κοινωνική αναταραχή. Είναι δυνατόν, η ελίτ της χώρας να αδιαφορεί ή να μην αντιλαμβάνεται τη σοβαρότητα της υπάρχουσας κρίσης και τις επιπτώσεις των πολιτικών επιλογών σε ευρέα στρώματα της ελληνικής κοινωνίας; Ενδεχομένως, η απόσταση που την χωρίζει από αυτά να είναι καθοριστική της στάσης που κρατά.
Η οικονομική κρίση επηρεάζει δυσμενώς το παρόν και δυστυχώς, κατ’ όπως δείχνουν τα πράγματα, και το εγγύς μέλλον. Για να μην καθορίσει και το απώτερο μέλλον στη χώρα μας, αλλά και στην ΕΕ, οι πολιτικοί ηγέτες, οι ιδεολογικοί ταγοί και η διανόηση καλούνται να σταθούν στο ύψος των περιστάσεων, στο πλάι της κοινωνίας και, κυρίως, να προασπίσουν τις ασθενέστερες κοινωνικές ομάδες. Και αν οι υπάρχοντες δεν το κατορθώνουν, ουδείς αναντικατάστατος.
Η Σοφία Μιχαλάκη είναι υποψήφια διδάκτωρ του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.