Αναρωτηθήκατε ποτέ πως ο άνθρωπος απέκτησε την συνήθεια να σκέφτεται ορθολογικά; Ο Schumpeter όχι μόνο αναρωτήθηκε αλλά πρότεινε και μία εξαιρετικά ενδιαφέρουσα απάντηση.
Σύμφωνα με αυτόν, η ορθολογική στάση «επικράτησε στο μυαλό των ανθρώπων κατά κύριο λόγο εξαιτίας της οικονομικής ανάγκης». Δεν διστάζει μάλιστα να δηλώσει πως, «ο οικονομικός σχεδιασμός αποτελεί την μήτρα της λογικής» (Schumpeter, 2006: 149). Για να τεκμηριώσει την θέση του σκέφτηκε και διατύπωσε ένα ευνόητο και πολύ ενδιαφέρον υποθετικό παράδειγμα, στο οποίο πρωταγωνιστεί ένας πρωτόγονος άνθρωπος. «Ας υποθέσουμε», γράφει, «ότι κάποιος πρωτόγονος χρησιμοποιεί το πλέον υποτυπώδες εργαλείο που υπάρχει, το ραβδί, που επίσης χρησιμοποιούν οι συγγενείς μας οι γορίλες, και ότι αυτό σπάει στα χέρια του» (Schumpeter, 2006: 149). Σε αυτό το σημείο ο Schumpeter διακρίνει δύο εξίσου πιθανά σενάρια δράσης του πρωταγωνιστή μας. Το πρώτο, είναι ο άνθρωπός αυτός να επικαλεστεί μια μαγική συνταγή η οποία θα επιδιορθώσει το σπασμένο ραβδί. Ας υποθέσουμε πως η μαγική συνταγή του υπαγορεύει να επαναλάβει δέκα φορές τις λέξεις «προσφορά» και «ζήτηση», και του υπόσχεται πως τα σπασμένα μέρη θα κολλήσουν ξανά. Σε αυτή την περίπτωση ο πρωταγωνιστής μας κάθε άλλο παρά ορθολογικά θα έχει δράσει. Το δεύτερο σενάριο είναι αυτό κατά το οποίο ο άνθρωπός μας αποφασίζει να κολλήσει μόνος του με κάποιον τρόπο το ραβδί ή να φτιάξει κάποιο άλλο. Σε αυτή την περίπτωση θα βρίσκεται πολύ κοντά σε αυτό που εμείς αποκαλούμε ορθολογισμό.
Όπως προείπαμε και τα δύο σενάρια είναι εξίσου πιθανά. Όμως η αποτυχία δράσης της μαγικής συνταγής στην συγκεκριμένη και σε παρόμοιες οικονομικού χαρακτήρα περιπτώσεις, «είναι πολύ πιο πρόδηλη από ότι θα ήταν στην περίπτωση μιας μάχης ή ενός έρωτα ή της ανακούφισης της συνείδησης από το βάρος κάποιας ενοχής. Αυτό οφείλεται στον ξεκάθαρο προσδιορισμό και, στις περισσότερες περιπτώσεις, στον ποσοτικό χαρακτήρα που διακρίνει την οικονομική σφαίρα από τις άλλες σφαίρες του ανθρώπινου βίου, ίσως και στον δίχως πάθος μονότονο και αέναο ρυθμό που δείχνουν να ακολουθούν οι οικονομικές ανάγκες και η ικανοποίησή τους» (Schumpeter, 2006: 149).
Στον πρωτόγονο λοιπόν, και στο σπασμένο ραβδί του, ο μεγάλος αυστριακός οικονομολόγος διακρίνει τα πρώτα σπέρματα ορθολογικής ανθρώπινης σκέψης.
Schumpeter, J.A. (2006), Καπιταλισμός, σοσιαλισμός και δημοκρατία, (πρώτη έκδοση 1943), μεταφρ. Τσαμπρούνης, Χ., επιμ. Ψαλιδόπουλος, Μ., Αθήνα: Παπαζήσης.