Το κείμενο που ακολουθεί αναρτήθηκε για πρώτη φορά στις 15/06/2011 και τώρα αναρτάται επικαιροποιημένο.
Η κυβέρνηση εξήγγειλε τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος στις αρχές του επόμενου έτους, εφόσον όμως έχει λάβει ψήφο εμπιστοσύνης από τη βουλή, τις προσεχείς μέρες. Η διεξαγωγή δημοψηφίσματος εμπεριέχει έντονα στοιχεία άμεσης δημοκρατίας και η, ενδεχόμενη, θετική έκβασή του ως προς το ερώτημα που θα τεθεί θα διασφάλιζε την κοινωνική συναίνεση που εναγωνίως αναζητά η κυβέρνηση. Επίσης, ένα δημοψήφισμα, ιδίως αν συνδυαζόταν με ένα θετικό αποτέλεσμα, θα αποκαθιστούσε τη δημοκρατική νομιμοποίηση της κυβέρνησης, μιας και πολλές από τις εφαρμοζόμενες μεταρρυθμίσεις και πολιτικές απέχουν από το προεκλογικό της πρόγραμμα.
Ωστόσο, η διεξαγωγή δημοψηφίσματος, ως διαδικασία, εμπεριέχει και πολλούς κινδύνους, πρωτίστως για την ίδια την κυβέρνηση. Καταρχάς, η δυσμενέστατη οικονομική συγκυρία, αλλά και τα επώδυνα μέτρα που έχει εφαρμόσει η κυβέρνηση, μπορεί να καταστήσει το δημοψήφισμα μια πρώτης τάξεως αφορμή για την αποδοκιμασία της ασκούμενης πολιτικής. Ένα από τα μειονεκτήματα ενός δημοψηφίσματος, το οποίο μπορεί να εκμεταλλευτεί μια κυβέρνηση προκειμένου να επιλέξει τον χρόνο διεξαγωγής του, αλλά και το προς ψηφοφορία ερώτημα είναι η ατελής πληροφόρηση των ψηφοφόρων σχετικά με το κόστος και το όφελος της θετικής ή της αρνητικής ψήφου. Στην προκειμένη περίπτωση, όμως, αν το προς ψηφοφορία ερώτημα αφορά στην προώθηση (νέων) οικονομικών μεταρρυθμίσεων, οι ψηφοφόροι διαθέτουν αρκετή πληροφόρηση (κοιτώντας στο πρόσφατο παρελθόν) ως προς τις επιπτώσεις τους, μειώνοντας τις πιθανότητες επιτυχούς, για την κυβέρνηση, έκβασης του δημοψηφίσματος.
Η συμπεριφορά των ψηφοφόρων και συνεπώς το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό και από το ερώτημα που θα τεθεί. Ας υποθέσουμε, αρχικά, ότι τίθεται προς ψηφοφορία ένα ερώτημα μίας διάστασης. Οι ψηφοφόροι καλούνται να απαντήσουν σε ένα μόνο ερώτημα, χωρίς αυτό να συνδέεται, σε επίπεδο δημοψηφίσματος τουλάχιστον, με ένα δεύτερο ερώτημα ή ένα γεγονός. Παράδειγμα ενός τέτοιου ερωτήματος είναι το εξής: συμφωνείτε με την προώθηση νέων οικονομικών μεταρρυθμίσεων; Σε αυτήν την περίπτωση η κυβέρνηση θα πρέπει να αποσαφηνίσει με ακρίβεια το περιεχόμενο, αλλά και την έντασή τους. Ένα άλλο ερώτημα είναι το εξής: συμφωνείτε με την έξοδο της Ελλάδας από την ΟΝΕ;
Σε αμφότερα τα παραπάνω ερωτήματα οι προτιμήσεις των ψηφοφόρων είναι μοναδικής κορυφής και είναι πιθανότερο να επιτευχθεί ένα καθαρό αποτέλεσμα (θετικό ή αρνητικό). Έστω τρεις ψηφοφόροι (ο Α, ο Β και ο Γ) και το ερώτημα που τίθεται στο δημοψήφισμα είναι το εξής: συμφωνείτε με την προώθηση νέων οικονομικών μεταρρυθμίσεων; Όπως προκύπτει από το γράφημα 1 οι ψηφοφόροι Β και Γ θα απαντούσαν αρνητικά, καθώς οι νέες μεταρρυθμίσεις θα επηρέαζαν αρνητικά την ευημερία τους, ενώ ο ψηφοφόρος Α θα απαντούσε θετικά, καθώς οι νέες μεταρρυθμίσεις θα βελτίωναν την ευημερία του. Εξαιτίας της τρέχουσας οικονομικής συγκυρίας, η έκβαση ενός δημοψηφίσματος με το συγκεκριμένο ερώτημα θα ήταν, σχεδόν με βεβαιότητα, αρνητική. Όπως και να χει πάντως, οι ψηφοφόροι έχουν να συγκρίνουν το κόστος και το όφελος της θετικής και της αρνητικής ψήφου σε ένα μόνο ερώτημα, γεγονός που ευνοεί την επίτευξη ενός καθαρού αποτελέσματος.
Αν, όμως, το ερώτημα ήταν συμφωνείτε με την έξοδο της Ελλάδας από την ΟΝΕ(;), όπου το κόστος της θετικής ψήφου είναι υψηλό, τότε το αποτέλεσμα θα ήταν, πιθανότατα, αρνητικό. Σε αυτό θα συνέβαλε και η ταύτιση των μεγαλύτερων πολιτικών κομμάτων για παραμονή της Ελλάδας στην ΟΝΕ.
Συνεπώς, η έκβαση ενός δημοψηφίσματος με ερώτημα μίας διάστασης, όπου οι προτιμήσεις των ψηφοφόρων είναι μιας κορυφής είναι πιθανότερο να προκύψει ένα καθαρό αποτέλεσμα, το πρόσημο του οποίου εξαρτάται, κυρίως, από το διακύβευμα.
Γράφημα 1: Οι προτιμήσεις των ψηφοφόρων ανάλογα με την έκβαση του δημοψηφίσματος με ερώτημα μοναδικής διάστασης (συμφωνείτε με την προώθηση νέων οικονομικών μεταρρυθμίσεων;)
Στον κάθετο άξονα (1) μετριέται η ευημερία των ψηφοφόρων αν δεν προωθηθούν νέες μεταρρυθμίσεις και στον (2) αν προωθηθούν.
Στο παραπάνω πιθανό προς δημοψήφισμα ερώτημα (συμφωνείτε με την προώθηση νέων οικονομικών μεταρρυθμίσεων;) το αποτέλεσμα της ψηφοφορίας δεν συνδέθηκε με άλλο ερώτημα ή γεγονότα, στο πλαίσιο του δημοψηφίσματος τουλάχιστον. Ας δούμε τώρα τα πιθανά αποτελέσματα μιας ψηφοφορίας με το εξής ερώτημα: συμφωνείτε με την προώθηση νέων οικονομικών μεταρρυθμίσεων, προκειμένου να αποφευχθεί η χρεοκοπία της οικονομίας; Πρόκειται για ένα ερώτημα δύο διαστάσεων, του οποίου το δεύτερο σκέλος (…προκειμένου να αποφευχθεί η χρεοκοπία της οικονομίας) θα μπορούσε να διατυπωθεί ως εξής …προκειμένου να αποφευχθεί η έξοδος της χώρας από την ΟΝΕ. Επίσης, το συγκεκριμένο ερώτημα θα μπορούσε να αποκτήσει μια δεύτερη διάσταση, αν διατυπωνόταν με τον ακόλουθο τρόπο: συμφωνείτε με την προώθηση οικονομικών και πολιτικών μεταρρυθμίσεων;
Η κυβέρνηση θα μπορούσε να επιλέξει ένα τέτοιο ερώτημα, προκειμένου να αυξήσει το κόστος της αρνητικής ψήφου (…προκειμένου να αποφευχθεί η χρεοκοπία της οικονομίας) ή το όφελος της θετικής ψήφου (…και πολιτικών μεταρρυθμίσεων). Όμως, στο νέο ερώτημα οι προτιμήσεις των ψηφοφόρων παρουσιάζουν κυκλικότητα και η έκβαση του αποτελέσματος είναι πλέον περισσότερο αβέβαιη. Όπως προκύπτει από το γράφημα 2, η συμπεριφορά των δύο ψηφοφόρων δεν μεταβάλλεται όσον αφορά την προώθηση μεταρρυθμίσεων. Ο ψηφοφόρος Γ ζημιώνεται από την προώθηση μεταρρυθμίσεων, άρα θα ψήφιζε κατά της προώθησής τους, ενώ ο ψηφοφόρος Α ωφελείται και ως εκ τούτου θα ψήφιζε υπέρ (ότι ακριβώς συνέβη και με το ερώτημα μίας διάστασης). Όμως, το ενδεχόμενο χρεοκοπίας φαίνεται να προβληματίζει περισσότερο τον ψηφοφόρο Β, του οποίου η συμπεριφορά, πλέον, περιπλέκεται. Ο ψηφοφόρος Β πρέπει να συγκρίνει το κόστος και το όφελος της θετικής και αρνητικής απάντησης σε δύο ερωτήματα: πρώτον να προωθηθούν μεταρρυθμίσεις; και δεύτερον να χρεοκοπήσει η οικονομία; Αν η απώλεια της ευημερίας του εξαιτίας της προώθησης μεταρρυθμίσεων είναι μικρότερη από το όφελος της αποφυγής μιας ενδεχόμενης χρεοκοπίας της οικονομίας, τότε θα ψηφίσει θετικά (περίπτωση Β2). Όμως, αν η απώλεια της ευημερίας του εξαιτίας της προώθησης μεταρρυθμίσεων είναι μεγαλύτερη από το όφελος της αποφυγής μιας ενδεχόμενης χρεοκοπίας της οικονομίας, τότε θα ψηφίσει αρνητικά (περίπτωση Β1).
Γράφημα 2: Οι προτιμήσεις των ψηφοφόρων ανάλογα με την έκβαση του δημοψηφίσματος με ερώτημα δύο διαστάσεων (συμφωνείτε με την προώθηση νέων οικονομικών μεταρρυθμίσεων, προκειμένου να αποφευχθεί η χρεοκοπία της οικονομίας;)
Στον κάθετο άξονα (1) μετριέται η ευημερία των ψηφοφόρων αν δεν προωθηθούν νέες μεταρρυθμίσεις, στον (3) αν προωθηθούν και στον (2) αν χρεοκοπήσει η οικονομία.
Στη δεύτερη περίπτωση, δηλαδή στη διεξαγωγή ενός δημοψηφίσματος με ένα ερώτημα δύο διαστάσεων, η έκβαση της ψηφοφορίας είναι εξαιρετικά αβέβαιη, ιδιαίτερα μάλιστα αν ο ψηφοφόρος Β είναι ο μέσος ψηφοφόρος. Η αβεβαιότητα αυτή απορρέει από το γεγονός ότι οι ψηφοφόροι πρέπει, πλέον, να σταθμίσουν το κόστος και το όφελος των απαντήσεων σε δύο ερωτήματα.
Εν κατακλείδι, αν η κυβέρνηση επιλέξει ένα ερώτημα μίας διάστασης, τότε το αποτέλεσμα εξαρτάται από το κόστος της αρνητικής ψήφου (ή διαφορετικά από το όφελος της θετικής ψήφου). Έτσι η κυβέρνηση, επιδιώκοντας ένα θετικό αποτέλεσμα στο δημοψήφισμα, είναι πιθανόν να επιλέξει ένα ερώτημα όπου το διακύβευμα είναι μεγάλο και οι ψηφοφόροι δεν θα μπορούν να αποφασίσουν αποκλειστικά με βάση την πληροφόρηση που διαθέτουν από τις μεταρρυθμίσεις και τις πολιτικές που ήδη έχουν εφαρμοστεί. Σε αυτήν την περίπτωση, όμως, δεν εξασφαλίζεται το ζητούμενο που είναι η κοινωνική συναίνεση για την προώθηση νέων μεταρρυθμίσεων. Η κυβέρνηση, είναι, πιθανότερο να επιλέξει ένα ερώτημα δύο διαστάσεων, εκ των οποίων η μία θα της διασφαλίσει την κοινωνική συναίνεση και τη δημοκρατική νομιμοποίηση για την προώθηση νέων μη δημοφιλών μεταρρυθμίσεων και η άλλη θα αυξήσει το κόστος της αρνητικής ψήφου. Σημειώνεται, ότι η μία εκ των δύο διαστάσεων μπορεί να μην διατυπώνεται ρητά στο ερώτημα που θα τεθεί προς δημοψήφισμα, αλλά συγκεκαλυμμένα. Παραδείγματα ενός τέτοιου τύπου ερωτήματος είναι τα εξής: συμφωνείτε με την (προώθηση νέων μεταρρυθμίσεων, προκειμένου να συναφθεί η) νέα δανειακή σύμβαση; ή συμφωνείτε με την (προώθηση νέων μεταρρυθμίσεων, ώστε να διασφαλισθεί η) παραμονή της οικονομίας στην ΟΝΕ; Σε αμφότερα τα παραδείγματα ερωτημάτων, το πρώτο σκέλος του ερωτήματος (αυτό δηλαδή που αφορά την προώθηση νέων μεταρρυθμίσεων), μπορεί να συνδεθεί με το δεύτερο (αυτό δηλαδή που αφορά τη νέα δανειακή σύμβαση ή την παραμονή της οικονομίας στην ΟΝΕ) μέσω του δημόσιου διαλόγου, προσδίδοντας στο ερώτημα μια επιπλέον διάσταση, η οποία, πιθανώς, θα εξασφαλίσει για την κυβέρνηση τη δημοκρατική νομιμοποίηση που αναζητά για την προώθηση νέων επώδυνων μεταρρυθμίσεων.
Αλλά, ας είμαι ειλικρινής. Αυτό το κείμενο φαίνεται πως θα έχει θεωρητική και μόνο σημασία, γιατί τα πράγματα ακολουθούν, μάλλον, κακούς δρόμους…
Βιβλιογραφία
Κουτεντάκης, Φρ., (2006), Δημόσια οικονομική 2, Πανεπιστημιακές Παραδόσεις, Τμήμα Οικονομικών Επιστημών, Πανεπιστήμιο Κρήτης.
Funk, P., Gathmann, Chr., (2005), ‘Estimating the effect of direct democracy on policy outcomes: Preferences Matter!’, SCID Working Paper 248.
Polborn, M., Willmann, G., (2004), ‘Referendum timing’, Department of Economics, University of Illinois.