Οι δραστηριότητες των επιχειρήσεων προϋποθέτουν στοχοθεσία και ορίζονται από οικονομικούς, κοινωνικούς και πολιτικούς περιορισμούς. Σε αυτό το πλαίσιο, η διαδικασία λήψης αποφάσεων δομείται στην αρχή του οικονομικού ορθολογισμού με στρατηγικό στόχο τη μεγιστοποίηση της αξίας της επιχείρησης. Η ενσωμάτωση κοινωνικών δράσεων στις διαδικασίες μιας επιχείρησης είναι δεκτή υπό την προϋπόθεση ότι οι δράσεις αυτές είναι κερδοφόρες σε μακροπρόθεσμο ορίζοντα. Το παραπάνω πλαίσιο έχει τις ρίζες του σε ορισμένες παραδοχές αναφορικά με τη λειτουργία της ελεύθερης αγοράς, την ιδιοκτησία και το γεγονός ότι η δημιουργία πλούτου είναι επωφελής για όλη την κοινωνία (Friedman, 1970; Jensen, 2000).
Η οικονομικά ορθολογική συμπεριφορά των επιχειρήσεων δεν συνεπάγεται αναγκαστικά τα βέλτιστα αποτελέσματα για όλους τους συμμετέχοντες οικονομικούς δρώντες. Αυτό ακριβώς είναι το πεδίο στο οποίο καθίσταται αναγκαίο ένα πλαίσιο λήψης αποφάσεων προκειμένου να αρθούν διλήμματα μεταξύ οικονομικού ορθολογισμού και ηθικών αποτελεσμάτων. H Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη (ΕΚΕ) αποτελεί εννοιολογικά και πρακτικά το πεδίο διεπαφής και το μέσο συμβατότητας μεταξύ οικονομικού ορθολογισμού και επιχειρηματικής ηθικής.[i]
Ενοποιώντας τις επιχειρήσεις με την κοινωνία
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (European Commission, 2001) έχει ορίσει την ΕΚΕ ως την πρακτική σύμφωνα με την οποία οι επιχειρήσεις ενσωματώνουν κοινωνικές και περιβαλλοντικές διαστάσεις στις επιχειρηματικές τους διαδικασίες και δράσεις καθώς και στις σχέσεις τους με τα ενδιαφερόμενα μέρη (stakeholders), σε εθελοντική βάση.
Ο παραπάνω ορισμός αναδεικνύει τις βασικές διαστάσεις της ΕΚΕ. Πρώτον, η ΕΚΕ συνδέεται με τις δυνατότητες δραστηριοποίησης των επιχειρήσεων στον κοινωνικό και περιβαλλοντικό τομέα πέρα και πάνω από το επίπεδο στο οποίο είναι υποχρεωμένες να πράξουν σύμφωνα με το θεσμικό-νομικό πλαίσιο. Δεύτερον, το γεγονός ότι η ΕΚΕ αφορά στην ενσωμάτωση κοινωνικών και περιβαλλοντικών διαστάσεων στο πλαίσιο επιχειρηματικών διαδικασιών υποδηλώνει ότι η ΕΚΕ δεν αφορά μόνο σε φιλανθρωπικές δράσεις αλλά και σε επενδύσεις σε τεχνολογίες και διαδικασίες παραγωγής, κατά μήκος της αλυσίδας αξίας, που είναι φιλικές προς τους εργαζόμενους και το περιβάλλον (Porter and Kramer, 2002; 2006).[ii] Τρίτον, η αλληλεπίδραση με τα ενδιαφερόμενα μέρη προβάλλει το ρόλο της επιχείρησης ως πολιτικής οντότητας στην κοινωνία και αναδεικνύει την πολιτική δυναμική της μέσω του διαλόγου και της συνεργασίας με εργατικά συνδικάτα, δημόσιες αρχές, μη κυβερνητικές οργανώσεις κλπ.
Η πολιτική διάσταση της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης
Η πολιτική διάσταση της ΕΚΕ επικεντρώνεται στις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των επιχειρήσεων και της κοινωνίας καθώς και στην ισχύ και θέση των επιχειρήσεων και της εγγενούς τους ευθύνης στο χώρο της πολιτικής. Η πολιτική διάσταση της ΕΚΕ δομείται από τρεις συνιστώσες: Τη συνταγματική διάσταση των επιχειρήσεων (Corporate constitutionalism), την ολοκληρωμένη θεωρία κοινωνικού συμβολαίου (Integrative social contract theory) και την απόδοση της ιδιότητας του πολίτη στην επιχείρηση (Corporate citizenship).
1.Η συνταγματική διάσταση των επιχειρήσεων (Corporate constitutionalism)
Ο Davis (1960) διερεύνησε το ρόλο της ισχύος των επιχειρήσεων στην κοινωνία καθώς και τις επιπτώσεις αυτής της ισχύος στο εξωεπιχειρησιακό περιβάλλον. Υποστήριξε ότι η επιχείρηση είναι μία κοινωνική οντότητα και πρέπει να κάνει χρήση της ισχύος της με υπευθυνότητα και σημείωσε ότι οι αιτίες που δημιουργούν την κοινωνική δύναμη της επιχείρησης δεν εντοπίζονται αποκλειστικά στο εσωτερικό της επιχείρησης αλλά και στο εξωτερικό της περιβάλλον. Με αυτό τον τρόπο, εισάγεται η ισχύς των επιχειρήσεων ως ένα νέο συστατικό στοιχείο στη συζήτηση για την ΕΚΕ.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο Davis (1967) υποστήριξε ότι εάν μια επιχείρηση δεν κάνει χρήση της κοινωνικής ισχύος της, η θέση της στην κοινωνία θα αποδυναμωθεί, διότι άλλες επιχειρήσεις αντιλαμβανόμενες την ισχύ τους θα την ασκήσουν και θα ενισχυθούν κοινωνικά, ειδικά όταν η κοινωνία απαιτεί υπεύθυνη εταιρική δράση. Επιπλέον, η εξίσωση της κοινωνικής ισχύος πρέπει να γίνεται αντιληπτή μέσα από το λειτουργικό ρόλο των διαχειριστών (managers) των επιχειρήσεων. Ο λειτουργικός ρόλος των διαχειριστών οριοθετείται από τις διαφορετικές ομάδες πίεσης. Αυτές θέτουν περιορισμούς στον παραπάνω ρόλο, όπως ακριβώς θέτει περιορισμούς το ρυθμιστικό πλαίσιο λειτουργίας μιας αγοράς. Επομένως, οι ομάδες πίεσης καθορίζουν τους όρους για την υπεύθυνη χρήση της ισχύος που διαθέτουν οι επιχειρήσεις.
2. Η ολοκληρωμένη θεωρία κοινωνικού συμβολαίου (Integrative social contract theory)
Ο Donaldson (1982) εξέτασε τη σχέση μεταξύ επιχειρήσεων και κοινωνίας υπό το πρίσμα του κοινωνικού συμβολαίου. Υπέθεσε την ύπαρξη ενός είδους έμμεσου κοινωνικού συμβολαίου μεταξύ των επιχειρήσεων και της κοινωνίας το οποίο σηματοδοτεί ορισμένες έμμεσες υποχρεώσεις των επιχειρήσεων απέναντι στην κοινωνία.
Στη συνέχεια, οι Donaldson and Dunfee (1994, 1999) επέκτειναν αυτή την προσέγγιση και πρότειναν μια «Ολοκληρωμένη Θεωρία Κοινωνικού Συμβολαίου» προκειμένου να ληφθεί υπόψη το κοινωνικο-πολιτισμικό πλαίσιο και επίσης να ενσωματωθούν εμπειρικές και κανονιστικές πτυχές της διαχείρισης (management). Έγινε η παραδοχή ότι το ολοκληρωμένο κοινωνικό συμβόλαιο συστήνεται από το μακρο-κοινωνικό συμβόλαιο (macrosocial contract) και το μικρο-κοινωνικό συμβόλαιο (microsocial contract). Το μακρο-κοινωνικό συμβόλαιο αφορά στις σχέσεις της επιχείρησης με όλους τους ορθολογικούς δρώντες και δομείται σε γενικούς υπερ-κανόνες (hyper-norms). Το μικρο-κοινωνικό συμβόλαιο εστιάζει στις σχέσεις της επιχείρησης με τα άμεσα ενδιαφερόμενα μέρη και μέλη των τοπικών κοινοτήτων και δομείται σε ρητές ή υπονοούμενες συμφωνίες οι οποίες είναι δεσμευτικές στο πλαίσιο μιας κοινότητας οικονομικών δρώντων.
3. Η επιχείρηση με την ιδιότητα του πολίτη (Corporate citizenship)
Η ιδέα της απόδοσης της ιδιότητας του πολίτη σε μια επιχείρηση τεκμηριώθηκε από τον Davis (1973). Ωστόσο, το ανανεωμένο ενδιαφέρον για την έννοια αυτή οφείλεται σε ορισμένους παράγοντες που είχαν επιπτώσεις στην αλληλεπίδραση μεταξύ των επιχειρήσεων και της κοινωνίας των πολιτών (Andriof and McIntosh, 2001; Wood and Logsdon, 2002). Μεταξύ των παραγόντων αυτών, ιδιαίτερα αξιοσημείωτες είναι η κρίση του κράτους πρόνοιας και το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης. Αυτά, σε συνδυασμό με τη διαδικασία της απορρύθμισης (deregulation) αγορών και της μείωσης του κόστους μέσω τεχνολογικής προόδου, έδωσαν τη δυνατότητα σε μεγάλες πολυεθνικές επιχειρήσεις να έχουν μεγαλύτερη οικονομική και κοινωνική ισχύ έναντι ορισμένων κυβερνήσεων.
Σύμφωνα με τους Matten, Crane and Chapple (2003), η ιδιότητα του πολίτη σε μια επιχείρηση ορίζεται από τρεις συνιστώσες: Σύμφωνα με την πρώτη, η ιδιότητα του πολίτη σε μια επιχείρηση αφορά σε μια περιορισμένη οπτική σχετική με την εταιρική φιλανθρωπία, την κοινωνική επένδυση καθώς και με ευθύνες απέναντι στην τοπική κοινότητα. Σύμφωνα με τη δεύτερη, αφορά σε δράσεις ΕΚΕ στις οποίες ο ρόλος των επιχειρήσεων στην κοινωνία ενσωματώνει την έννοια του ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος (Carroll, 1979). Τέλος, σύμφωνα με την τρίτη συνιστώσα, η εταιρική ιδιότητα του πολίτη κινητοποιείται από την αποτυχία των κυβερνήσεων στο πεδίο του κράτους πρόνοιας και της προστασίας του πολίτη (Matten, Crane and Chapple, 2003).
Επίλογος
Η οικονομικά ορθολογική συμπεριφορά των επιχειρήσεων δεν συνεπάγεται αναγκαστικά τα βέλτιστα αποτελέσματα για όλους τους συμμετέχοντες οικονομικούς δρώντες. H ΕΚΕ αποτελεί το πεδίο διεπαφής και το μέσο σύγκλισης μεταξύ του οικονομικού ορθολογισμού και της επιχειρηματικής ηθικής. Στο παρόν κείμενο παρουσιάστηκε πώς η εθελοντική ενσωμάτωση κοινωνικών και περιβαλλοντικών διαστάσεων στις διαδικασίες των επιχειρήσεων για τη δημιουργία οικονομικής αξίας, εκτός από στρατηγική επιχειρησιακή επιλογή, αποτελεί έκφανση της ισχύος των επιχειρήσεων και της εγγενούς τους ευθύνης στο χώρο της πολιτικής.
[i] Η έννοια «Ευθύνη» δομείται από τρεις πτυχές (Zimmerli 1987, p. 102): Το υποκείμενο της ευθύνης, το αντικείμενο της ευθύνης, και το περιεχόμενο της ευθύνης. Το υποκείμενο της ευθύνης είναι η οντότητα η οποία δρα με ευθύνη. Το αντικείμενο της ευθύνης είναι εκείνο για το οποίο είναι υπεύθυνο το υποκείμενο της ευθύνης και στο οποίο στοχεύει η υπεύθυνη δράση του (Birnbacher, 1995). Το περιεχόμενο της ευθύνης είναι η δράση του υποκειμένου της ευθύνης.
[ii] Σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία (Andries, 2008), η αύξηση στις «κοινωνικά υπεύθυνες επενδύσεις», αποτυπώνεται από το δείκτη Socially Responsible Investments (SRI) καθώς και μέσω άλλων «ηθικών» δεικτών (KLD’ s Domini 400 Social Index, Dow Jones Sustainability Index, FTSE4Good Index) και δηλώνει ότι οι επενδυτές βασίζουν τις επενδυτικές τους αποφάσεις όχι μόνο σε οικονομικά κριτήρια αλλά και σε κοινωνικά κριτήρια απόδοσης.
Βιβλιογραφικές αναφορές
Andriof, J. and McIntosh, M. (2001), Perspectives on Corporate Citizenship, Sheffield, UK: Greenleaf.
Carroll, A.B. (1979), “A Three-Dimensional Conceptual Model of Corporate Performance”, Academy of Management Review, 4 (4), pp. 497–505.
Davis, K. (1960), “Can Business Afford to Ignore Corporate Social Responsibilities?”, California Management Review, 2 (3), pp. 70–76.
Davis, K. (1967), “Understanding The Social Responsibility Puzzle”, Business Horizons, 10 (4), pp. 45–51.
Davis, K. (1973), “The Case For and Against Business Assumption of Social Responsibilities”, Academy of Management Journal, 16, 312–322.
Donaldson, T. (1982), Corporations and Morality, Englewood Cliff, N.J.: Prentice-Hall.
Donaldson, T. and Dunfee, T.W. (1994), “Towards a Unified Conception of Business Ethics: Integrative Social Contracts Theory”, Academy of Management Review, 19 (2), pp. 252–284.
Donaldson, T. and Dunfee, T.W. (1999), Ties That Bind: A Social Contracts Approach to Business Ethics, Boston: Harvard Business School Press.
European Commission, (2001), Promoting a European framework for corporate social responsibility, Green Paper and COM 366, Brussels.
Friedman, M. (1970), “The Social Responsibility of Business is to Increase its Profits”, New York Times Magazine, 13 September, pp. 32–33.
Jensen, M.C. (2000), “Value Maximization, Stakeholder Theory, and the Corporate Objective Function”, in Beer, M. and Nohria, N. (eds.), Breaking the Code of Change, Boston: Harvard Business School Press, pp. 37–58.
Matten, D., Crane, A. and Chapple, W. (2003), “Behind de Mask: Revealing the True Face of Corporate Citizenship”, Journal of Business Ethics, 45 (1–2), pp. 109–120.
Porter, M.E., and Kramer, M.R. (2002), “The competitive advantage of corporate philanthropy”, Harvard Business Review, 80, pp. 56-68.
Porter, M.E., and Kramer, M.R. (2006), “Strategy and Society: The Link between Competitive Advantage and Corporate Social Responsibility”, Harvard Business Review, 84, pp. 76-93.
Wood, D.J. and Lodgson, J.M. (2002), “Business Citizenship: From Individuals to Organizations”, Business Ethics Quarterly: Special Issue on Ethics and Entrepreneurship, 3, pp. 59–94.
Ο Κωνσταντίνος Μανασάκης είναι Λέκτορας στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου Κρήτης. Το παρόν κείμενο έχει βασιστεί στο: Κ. Μανασάκης (2011): “Η εταιρική κοινωνική ευθύνη ως πολιτική πράξη ”, στον τόμο Πολιτική Επιστήμη: Διακλαδική και Κριτική Προσέγγιση της Πολιτικής Πράξης, Α-Ι. Δ. Μεταξάς (επιμέλεια), Εκδοτικός Οίκος Αντ. Ν. Σάκκουλας, υπό έκδοση.