Κωνσταντίνος Παπανικολάου: Ισχύς και αφθονία – μια ανασκόπηση της ιστορίας της παγκόσμιας οικονομίας και του εμπορίου

Findlay, Ronald, O’ Rourke, Kevin  (2007), Power and Plenty-Trade, War and the World Economy in the Second Millennium, Princeton University Press.

H σύνδεση της οικονομίας με τις διεθνείς σχέσεις καθώς και η συσχέτιση του εμπορίου και του πολέμου στην εξέλιξη της παγκόσμιας οικονομίας, αποτελούν τους δύο βασικότερους άξονες του πονήματος των Ronald Findlay και Kevin O’ Rourke.

Το βιβλίο αποτελεί μία περιεκτική μελέτη της ιστορίας της παγκόσμιας οικονομίας,  ενώ παράλληλα πραγματοποιεί μία αξιόλογη ανάλυση των βασικών χαρακτηριστικών των διεθνών διακρατικών συστημάτων που αναπτύχθηκαν κατά τη διάρκεια της δεύτερης χιλιετίας.

H ιστορική αναδρομή που πραγματοποιούν οι συγγραφείς καλύπτει την εξέλιξη της παγκόσμιας οικονομίας κατά τη δεύτερη χιλιετία, αναδρομή την οποία έχουν χωρίσει σε ενότητες οι οποίες αντιπροσωπεύουν επτά ιστορικές περιόδους.

Οι συγγραφείς καταγράφουν και ερμηνεύουν τις βασικές μεταβολές που έχουν πραγματοποιηθεί στην παγκόσμια οικονομία και στο παγκόσμιο εμπόριο σε σύνδεση με τις αλλαγές που έχουν πραγματοποιηθεί στη διαμόρφωση της κρατικής ισχύος σε διεθνή διακρατικά συστήματα καθ’ όλη τη διάρκεια της εξεταζόμενης περιόδου. Σε αυτή την παράλληλη ανάλυση εμπορίου και πολέμου, κεντρική έννοια του βιβλίου αναδεικνύεται η «γεωγραφία» η οποία κατά τους συγγραφείς επηρέασε σε σημαντικό βαθμό την εξέλιξη του διεθνούς οικονομικού συστήματος.

Η οικονομία και το εμπόριο ανέκαθεν αποτέλεσαν δύο κρίσιμες πηγές για τη κατανομή του πλούτου και της ισχύος στο διεθνές σύστημα. Όποιο κράτος του  διεθνούς συστήματος αποκτούσε ηγεμονική θέση στην οικονομία και το εμπόριο, αυτόματα αποκτούσε ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα ώστε να γίνει ηγεμονικό κράτος σε όλες τις διαστάσεις του διεθνούς συστήματος (πολιτική, στρατιωτική, κανονιστική).

Οι συγγραφείς χρησιμοποιούν θεωρητικά σχήματα, όπως αυτό της θεωρίας της «ηγεμονικής σταθερότητας» για να ερμηνεύσουν τη διαχρονική συσχέτιση ισχύος και πλούτου στο διεθνές σύστημα, μία συσχέτιση η οποία εν πολλοίς καθόρισε την ιστορική εξέλιξη της παγκόσμιας κοινότητας.

Η πρώτη ιστορική ενότητα που συμπεριλαμβάνεται στο βιβλίο, αφορά την περιγραφή του διεθνούς οικονομικού συστήματος στις  απαρχές της  δεύτερης χιλιετίας. Οι κατακτήσεις των αραβικών φυλών, το οικονομικό θαύμα της δυναστείας των Σονγκ στη Κίνα καθώς και η επέκταση των Βίκινγκς στην δυτική Ευρώπη,  παρόλο που αποτελούν αυτόνομες εξελίξεις στο διεθνές σύστημα αποτέλεσαν τους κινητήριους παράγοντες οι οποίοι συντέλεσαν στην αύξηση του εμπορίου καθώς και στη μεγαλύτερη οικονομική διασύνδεση των γεωγραφικών περιφερειών της Ευρασίας στο χρονικό ξεκίνημα της δεύτερης χιλιετίας.

Η  εξέλιξη της παγκόσμιας οικονομίας έως και το 1500 μ.Χ. αποτελεί το αντικείμενο μελέτης της δεύτερης ιστορικής ενότητας του βιβλίου.  Σε αυτή την ιστορική περίοδο πραγματοποιείται για πρώτη φορά στην ιστορική εξέλιξη μία εμπορική και πολιτιστική σύνδεση πολλών γεωγραφικών περιφερειών της Ευρασίας μέσω των λεγόμενων « εμπορικών οδών του Μεταξιού». Ο εμπορικός ανταγωνισμός στη Μεσόγειο και στη Μ. Ανατολή καθώς και οι Μογγολικές κατακτήσεις στην Κεντρική Ασία (Pax Mongolica) σύμφωνα με τους συγγραφείς σε πολύ μικρό διάστημα κατάφεραν να δημιουργήσουν μία «εκρηκτική» αύξηση των εμπορικών ροών και οικονομική σύνδεση γεωγραφικών περιφερειών που εκτείνονταν από τη Δυτική Ευρώπη έως και την Ανατολική Ασία.  Ο δυναμισμός της εμπορικής επέκτασης προερχόταν κυρίως από τη Μ. Ανατολή και την Ανατολική Ασία,  περιοχές που αποτελούν τα ισχυρότερα οικονομικά κέντρα της περιόδου. Οι συγγραφείς συνδέουν εύστοχα τις παραπάνω εξελίξεις με το γεγονός ότι η περίοδος αποτελεί την τελευταία περίοδο απόλυτης κυριαρχίας της φεουδαρχίας και συμπίπτει με την περίοδο εμφάνισης κάποιων  πρόωρων καπιταλιστικών δομών.

Στην τρίτη ενότητα του βιβλίου, εξετάζεται η περίοδος εκκίνησης της αποικιοκρατίας και του εμπορικού ιμπεριαλισμού (1500-1650 μ. Χ.) με την επέκταση των ευρωπαϊκών κρατών  σε άλλες γεωγραφικές περιοχές του πλανήτη. Σε αυτή τη περίοδο, ο έλεγχος των εμπορικών ροών και η γεωπολιτική κυριαρχία διεκδικούνται από δυτικό-ευρωπαϊκά κράτη τα οποία άλλοτε χρησιμοποιώντας πόλεμο άλλοτε εμπορική και οικονομική διείσδυση κυριαρχούν στο διευρυνόμενο διεθνές σύστημα. Προσεγγίζονται και αναλύονται τα χαρακτηριστικά των υπερπόντιων αυτοκρατοριών της Πορτογαλίας, της Ισπανίας και της Ολλανδίας οι οποίες αναπτύχθηκαν στις ηπείρους της Αμερικής και της Αφρικής παράλληλα ελέγχοντας τις εμπορικές ροές που συνέδεαν τον Ατλαντικό και τον Ινδικό Ωκεανό.

Στην επόμενη ενότητα του βιβλίου, οι συγγραφείς εξετάζουν τη δεύτερη περίοδο αποικιοκρατικής και ιμπεριαλιστικής επέκτασης των ευρωπαϊκών κρατών (1650-1780 μ. Χ.) η οποία όπως και υποστηρίζουν διαμορφώνει για πρώτη φορά ιστορικά μία γεωγραφικά «παγκόσμια αγορά». Η «εποχή του μερκαντιλισμού» όπως την ονομάζουν, χαρακτηρίστηκε από τις σκληρές εμπορικές διαμάχες ανάμεσα στις ηγεμονικές οικονομικές δυνάμεις ενώ συνέπεσε με την περίοδο της βιομηχανικής επανάστασης, διαδικασία με την οποία άλλαξαν δραστικά οι παραγωγικές οικονομικές δομές παγκοσμίως.  Παράλληλα στο επίπεδο των διεθνών σχέσεων, γίνεται λόγος για τον  «αποικιακό» ανταγωνισμό μεταξύ της Ολλανδίας, της Γαλλίας και της Μ. Βρετανίας  για τον έλεγχο των εμπορικών ροών και των πλουτοπαραγωγικών πηγών.

Η «εποχή της μεγάλης εξειδίκευσης» δηλαδή η περίοδος από τα τέλη του δέκατου όγδοου αιώνα έως και τον πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, αποτελεί την πέμπτη χρονική ενότητα του πονήματος των Ronald Findlay & Kevin O’ Rourke. Η βρετανική εμπορική και οικονομική ηγεμονία (Pax Brittanica) που εγκαθιδρύεται αυτή τη χρονική περίοδο συνοδεύεται με μία ακόμη μεγαλύτερη αύξηση των παγκόσμιων εμπορικών ροών οι οποίες διευκολύνονται από το υπερπόντιο δίκτυο αποικιακών εδαφών της Μ. Βρετανίας και άλλων ευρωπαϊκών ηγεμονικών δυνάμεων. Τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο, ο βιομηχανικός, ο κατασκευαστικός και ο χρηματοπιστωτικός τομέας γνωρίζουν τη μεγαλύτερη αύξηση της ιστορίας τους καθώς πραγματοποιείται επέκταση των δραστηριοτήτων τους σε παγκόσμια κλίμακα.

Το προτελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου προσεγγίζεται η εξέλιξη της παγκόσμιας οικονομίας την περίοδο του μεσοπολέμου.  Οι συνέπειες του πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου στην οικονομία και το εμπόριο καθώς και η «μεγάλη ύφεση» της δεκαετίας του 30 αποτελούν τα κυριότερα ζητήματα που αναλύονται από τους συγγραφείς. Ειδικότερα, ιδιαίτερη μνεία δίνεται στις αιτίες και στις συνέπειες της μεγάλης οικονομικής κρίσης της δεκαετίας του 30, η οποία και αποτέλεσε σύμφωνα με τους ιστορικούς σημαντικό τροφοδότη για την εδραίωση των απολυταρχικών καθεστώτων καθώς και για το ξέσπασμα μετέπειτα του δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου.

Στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου εξιστορούνται οι εξελίξεις στο παγκόσμιο εμπόριο στη χρονική περίοδο από τη διεξαγωγή του δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου έως και το τέλος του εικοστού αιώνα. Η διεξαγωγή του δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου και ακολούθως του ψυχρού πολέμου αποτέλεσαν δύο γεωπολιτικά γεγονότα τα οποία χαρακτήρισαν την εξέλιξη του διεθνούς συστήματος διαμορφώνοντας παράλληλα την παγκόσμια οικονομία και το εμπόριο. To αποτέλεσμα αυτών των γεωπολιτικών ανταγωνισμών ανέδειξε τις ΗΠΑ ως τον απόλυτο ηγεμόνα του μεταπολεμικού διεθνούς οικονομικού συστήματος. Ακολουθώντας το παράδειγμα της Pax Britannica, οι ΗΠΑ διαμόρφωσαν το σύστημα διακυβέρνησης του διεθνούς εμπορίου και της παγκόσμιας αγοράς μέσω της εγκαθίδρυσης διεθνών οργανισμών όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και η Παγκόσμια Τράπεζα.

To πόνημα των Ronald Findlay & Kevin O’ Rourke θεωρώ ότι αποτελεί ένα από τα πιο καλογραμμένα βιβλία που έχουν γραφτεί αναφορικά με τη σημασία του διπόλου εμπορίου-πολέμου για την εξέλιξη της παγκόσμιας οικονομίας. Ειδικότερα, η διεθνολογική διάσταση που αναπτύσσεται έντονα στο βιβλίο δίνει στον αναγνώστη μία συνολική εικόνα για την εξέλιξη όχι μόνο της παγκόσμιας οικονομίας, αλλά συνολικά για την ιστορική πορεία του πλανήτη κατά τη διάρκεια της δεύτερης χιλιετίας.

Το βιβλίο μπορεί να αποτελέσει ένα πολύτιμο βοήθημα για φοιτητές και διδάσκοντες των διεθνών σχέσεων και της διεθνούς πολιτικής οικονομίας. Επιπλέον λόγω του αφηγηματικού τρόπου γραφής, θα μπορούσε να αποτελέσει ένα ενδιαφέρον πόνημα ακόμη και για τους μη υποψιασμένους αναγνώστες του.

 

Προσθέστε σχόλιο

To e-mail σας δεν κοινοποιείται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

*


*