H Εμμανουέλα Δούση συζητά με το poleconomix για την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ)

Poleconomix: Το ξαφνικό ενδιαφέρον για την κήρυξη της Ελληνικής ΑΟΖ λειτουργεί ως μια συγκυριακή σανίδα σωτηρίας από την οικονομική κρίση;

Εμμανουέλα Δούση: Είναι λάθος να αναδεικνύεται η ΑΟΖ ως πανάκεια που θα σώσει τη χώρα μας από την οικονομική κρίση. Η σχετική συζήτηση άνοιξε με αφορμή τις συμφωνίες οριοθέτησης της κυπριακής ΑΟΖ με γειτονικά κράτη (Αίγυπτος, Λίβανος και Ισραήλ). Όμως, τόσο οι πολιτικές όσο και οι γεωγραφικές συνθήκες στην περιοχή της νοτιοανατολικής Μεσογείου είναι διαφορετικές απ’ ότι στην Ελλάδα.

Αν και υπάρχουν ενδείξεις για την ύπαρξη υποθαλάσσιων κοιτασμάτων πετρελαίου, φυσικού αερίου και άλλων πλουτοπαραγωγικών πόρων (υδρίτες μεθανίου κ.ά.), η προοπτική εξερεύνησης και εκμετάλλευσης αυτών των πόρων προϋποθέτει το σαφή προσδιορισμό των ορίων των ζωνών εθνικής δικαιοδοσίας με τα γειτονικά κράτη από τη στιγμή που οι ζώνες αυτές αλληλοεφάπτονται.

Έτσι λοιπόν, ακόμη κι αν αύριο η Ελλάδα ανακήρυττε ΑΟΖ στις θάλασσες που τη βρέχουν, δεν θα λυνόταν το οικονομικό μας πρόβλημα γιατί οι πόροι, αν υποθέσουμε ότι αυτοί υπάρχουν, δεν θα μπορούσαν να αντληθούν αμέσως (εκτός κι αν εντοπιστούν μέσα στην αιγιαλίτιδα ζώνη των 6 ν.μ.). Δεν είμαι επίσης βέβαιη για τη βιωσιμότητα μιας τέτοιας προοπτικής, ιδίως από τη στιγμή που η Ευρώπη προσανατολίζεται προς μια πράσινη οικονομία και την απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα. Η συζήτηση θα έπρεπε μάλλον να στραφεί προς την αξιοποίηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και του συγκριτικού πλεονεκτήματος που η Ελλάδα διαθέτει σε αυτόν τον τομέα. Η ιδέα και μόνο της εγκατάστασης εξεδρών γεώτρησης πετρελαίου λ.χ. στο Αιγαίο, περιοχή σπάνιου φυσικού κάλλους και πολιτιστικού πλούτου, αποτελεί αισθητική διαστροφή και δημιουργεί εύλογα ερωτήματα. Φαντάζεστε τι οικολογική -και όχι μόνο- καταστροφή θα προκαλούσε ένα ατύχημα σαν αυτό που συνέβη στον κόλπο του Μεξικού από την έκρηξη της εξέδρας Deepwater Horizon τον Απρίλιο του 2010; Ένα τέτοιο ενδεχόμενο δεν είναι απίθανο, ακόμη κι αν τηρηθούν οι αυστηρότερες προδιαγραφές ασφαλείας, δεδομένου μάλιστα της υψηλής σεισμικότητας σε όλη την περιοχή. Πιο ελκυστική μοιάζει η παλαιά πρόταση της Μελίνας Μερκούρη για ανακήρυξη του Αιγαίου ως μνημείου παγκόσμιας φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς, που είχε βρει θερμή υποδοχή από την UNESCO και ενθουσιώδεις υποστηρικτές στον πνευματικό κόσμο (Διακήρυξη της Λήμνου, 1994), η οποία όμως εγκαταλείφθηκε μετά το θάνατό της.

 

Poleconomix: Για να προχωρήσει η Ελλάδα σε γεωτρήσεις για πετρέλαιο και φυσικό αέριο πρέπει να κηρύξει ΑΟΖ;

Εμμανουέλα Δούση: Αν ο στόχος είναι μόνον η έρευνα και εκμετάλλευση των πλουτοπαραγωγικών πόρων του βυθού και του υπεδάφους της θάλασσας, αρκεί ο θεσμός της υφαλοκρηπίδας. Αν όμως το ενδιαφέρον στρέφεται επίσης στα αποκλειστικά δικαιώματα αλιείας, την προστασία του περιβάλλοντος και την εκμετάλλευση ήπιων μορφών ενέργειας από το νερό της θάλασσας και τον άνεμο, τότε θα πρέπει να προχωρήσει στην κήρυξη ΑΟΖ.

Τα δικαιώματα του παράκτιου κράτους στην υφαλοκρηπίδα υφίστανται άλλωστε εξ αρχής και αυτοδικαίως, δηλαδή αυτόματα. Δεν χρειάζεται το παράκτιο κράτος να κηρύξει τη ζώνη αυτή για να αποκτήσει δικαιώματα στην εξερεύνηση και εκμετάλλευση των πλουτοπαραγωγικών πόρων του βυθού και του υπεδάφους της θάλασσας. Αντιθέτως, αν το παράκτιο κράτος επιθυμεί να αποκτήσει ΑΟΖ, θα πρέπει να την κηρύξει με πράξη εσωτερικού δικαίου ή με δήλωσή του.

Ωστόσο και για την περίπτωση της εξερεύνησης και εκμετάλλευσης των πόρων της υφαλοκρηπίδας ισχύουν τα όσα αναφέρθηκαν παραπάνω περί οριοθέτησης μεταξύ επικαλυπτόμενων ζωνών. Η μονομερής εξερεύνηση πόρων στις ζώνες αυτές χωρίς να έχει προηγηθεί συνεννόηση με τους γείτονες θα μπορούσε να έχει απρόβλεπτες συνέπειες και, εν καιρώ κρίσης, πιθανότητα μη διαχειρίσιμες.

 

Poleconomix: Ο θεσμός της υφαλοκρηπίδας έχει ξεπεραστεί με το θεσμό της ΑΟΖ;

Εμμανουέλα Δούση: Κάθε άλλο. Η σύγχυση προκύπτει από την τάση διεθνώς να οριοθετούνται ταυτόχρονα οι δύο θαλάσσιες ζώνες. Αρκετά κράτη που προσέφυγαν στη Χάγη τα τελευταία χρόνια ζήτησαν ταυτόχρονη οριοθέτηση των δύο ζωνών, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι εν λόγω ζώνες ταυτίζονται απόλυτα ή ότι η μία εξουδετερώνει την άλλη.

Η ΑΟΖ περιλαμβάνει την επιφάνεια της θάλασσας και την υπερκείμενη του βυθού στήλη υδάτων, ενώ η υφαλοκρηπίδα περιλαμβάνει το βυθό και το υπέδαφος της θάλασσας. Η πρώτη μπορεί να έχει έκταση έως 200 ν.μ. από τις ακτές, ενώ η έκταση της δεύτερης μπορεί, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, να φθάσει έως τα 350 ν.μ. Αν και είναι δυνατή η ύπαρξη υφαλοκρηπίδας χωρίς ΑΟΖ (στην περίπτωση αυτή η επιφάνεια των υδάτων αποτελεί ανοιχτή θάλασσα), δεν είναι δυνατό να υπάρξει ΑΟΖ χωρίς αντίστοιχη υφαλοκρηπίδα.

 

Poleconomix: Μπορεί η Ελλάδα να θεσπίσει ΑΟΖ σε όλο της το εύρος;

Εμμανουέλα Δούση: Η Ελλάδα δικαιούται να αποκτήσει ΑΟΖ, έως 200 ν.μ. από τις ακτές. Αυτό ισχύει τόσο για την ηπειρωτική χώρα όσο και για τα νησιά, υπό την προϋπόθεση ότι κατοικούνται και έχουν οικονομική δραστηριότητα.

Σε περιοχές που οι ελληνικές ακτές (ηπειρωτικές ή νησιωτικές) απέχουν λιγότερο από 400 ν.μ. από τις ακτές γειτονικών κρατών, και κατά συνέπεια οι ζώνες αλληλοεφάπτονται, θα πρέπει να υπάρξει οριοθέτηση με βάση το διεθνές δίκαιο, δηλαδή με διαπραγμάτευση και συμφωνία μεταξύ των ενδιαφερομένων κρατών ή, αν αυτό δεν καταστεί δυνατό, με παραπομπή της διαφοράς σε διεθνές δικαιοδοτικό όργανο της επιλογής τους (π.χ. στο Δικαστήριο του Δικαίου της Θάλασσας του Αμβούργου ή στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης).

 

Poleconomix: Υπάρχουν άλλες ΑΟΖ στη Μεσόγειο;

Εμμανουέλα Δούση:  Μέχρι πρότινος είχε επικρατήσει ένα άτυπο moratorium να μην εφαρμοστούν ΑΟΖ στη θάλασσα αυτή, λόγω της στενότητας του χώρου και των συνακόλουθων προβλημάτων οριοθέτησης που θα δημιουργούσε μεταξύ γειτονικών κρατών. Σταδιακά, όμως, ορισμένα κράτη θέσπισαν θαλάσσιες ζώνες μειωμένου εύρους και σκοπού (οικολογικής προστασίας, αλιείας) που οδήγησαν σε ένα καθεστώς πολυνομίας και κατακερματισμού.

Η οριοθέτηση της κυπριακής ΑΟΖ αρχικά με την Αίγυπτο (2003) και στη συνέχεια με άλλα κράτη της περιοχής επανέφερε στο προσκήνιο τη συζήτηση γύρω από τη θέσπιση ΑΟΖ στη Μεσόγειο. Έκτοτε και άλλες χώρες προέβησαν σε κήρυξη ΑΟΖ (π.χ. Συρία) ή δήλωσαν την πρόθεσή τους να μετατρέψουν τις υφιστάμενες ζώνες μειωμένου εύρους και σκοπού σε ΑΟΖ (π.χ. Γαλλία).

 

Poleconomix: Τι δικαιώματα έχει το παράκτιο κράτος στην ΑΟΖ;

Εμμανουέλα Δούση: Τα δικαιώματα του παράκτιου κράτους στην ΑΟΖ είναι κυριαρχικά, έχουν λειτουργικό χαρακτήρα. Το παράκτιο κράτος δεν ασκεί πλήρη κυριαρχία όπως στην αιγιαλίτιδα ζώνη, αλλά δικαιώματα περιορισμένου σκοπού, τα οποία αφορούν στην εξερεύνηση και εκμετάλλευση των φυσικών πόρων (ζώντων και μη), των υδάτων του βυθού και του υπεδάφους, στην επιστημονική έρευνα, στην παραγωγή ενέργειας από τα κύματα, στην προστασία του θαλασσίου περιβάλλοντος. Με άλλα λόγια, το δίκαιο της θάλασσας, μέσω του θεσμού της ΑΟΖ, αναθέτει στο παράκτιο κράτος το ρόλο του θεματοφύλακα, του διαχειριστή των φυσικών πόρων της θαλάσσιας αυτής περιοχής. Τα δικαιώματά του θα πρέπει να τα ασκεί κατά τέτοιο τρόπο που να λαμβάνει υπόψη και τους άλλους χρήστες της περιοχής, π.χ. όταν ασκούν το δικαίωμα της ναυσιπλοΐας.

 

Poleconomix: Η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να κηρύξει δική της ΑΟΖ;

Εμμανουέλα Δούση: Η ΕΕ δεν έχει αρμοδιότητα κήρυξης θαλασσίων ζωνών. Έχει όμως αρμοδιότητα στα θέματα αλιείας και υπάρχει το προηγούμενο της «κοινοτικοποίησης» των υδάτων των κρατών-μελών, με τη συνένωση των εθνικών ΑΟΖ, το 1976, μόνο όμως στην πλευρά Ατλαντικού και όχι στη Μεσόγειο. Η κοινοτικοποίηση αυτή αφορούσε αποκλειστικά τη διαχείριση των αλιευτικών αποθεμάτων και όχι άλλα ζητήματα, όπως την εξερεύνηση ή την εκμετάλλευση των πόρων του βυθού και του υπεδάφους της θάλασσας. Οι Βρετανοί, φοβούμενοι ενδεχόμενη διεύρυνση των αρμοδιοτήτων της τότε ΕΟΚ στα ζητήματα διαχείρισης των πλουτοπαραγωγικών πόρων του βυθού αντιστάθηκαν σθεναρά και πέτυχαν να περιοριστεί η κοινοτική αρμοδιότητα στα θέματα αλιείας.

Ορισμένοι προτείνουν σήμερα την δημιουργία μιας «ευρωπαϊκής ΑΟΖ» με τη συνένωση των υφιστάμενων ή υπό κήρυξη εθνικών ΑΟΖ (Γ. Βαληνάκης, Foreign Affairs, 2/5/2012). Οι συνθήκες έχουν βεβαίως κατά πολύ αλλάξει από το 1976. Θα πρέπει ωστόσο να μελετηθούν όλες οι τεχνικές και νομικές όψεις του θέματος, δεδομένου του ολοένα αυξανόμενου ενδιαφέροντος, αλλά και της διεύρυνσης των αρμοδιοτήτων της ΕΕ για τα ενεργειακά ζητήματα με τη συνθήκη της Λισσαβόνας.   

 

Η Εμμανουέλα Δούση είναι επίκουρη καθηγήτρια του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης και τα ακαδημαϊκά της ενδιαφέροντα εστιάζονται στους διεθνείς θεσμούς και σε θέματα περιβάλλοντος.

tags: , .

Προσθέστε σχόλιο

To e-mail σας δεν κοινοποιείται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

*


*