H Συνήγορος του Πολίτη, Καλλιόπη Σπανού, συζητά με το poleconomix

Poleconomix: Η τρέχουσα οικονομική κρίση και, ιδίως, η μείωση των αποδοχών των δημοσίων υπαλλήλων έχουν προκαλέσει αύξηση των περιπτώσεων – και των σχετικών αναφορών στον Συνήγορο του Πολίτη (ΣτΠ) – κακής διοίκησης στο δημόσιο τομέα;

Καλλιόπη Σπανού: Πρόκειται για δύο διαφορετικά πράγματα. Η οικονομική κρίση έχει προκαλέσει ανακατανομή μεταξύ των τομέων προβλημάτων για τα οποία οι πολίτες προσέφευγαν στον Συνήγορο του Πολίτη. Για παράδειγμα, εμφανίζεται έξαρση σε τομείς που συνδέονται με οικονομικού περιεχομένου σχέσεις με το κράτος, (π.χ. κοινωνικές παροχές, καθυστερήσεις συντάξεων, αποπληρωμές συμβατικών υποχρεώσεων του δημοσίου, φορολογικές υποθέσεις κλπ.) όπου η διοίκηση τείνει να καθυστερεί να ανταποκριθεί. Βεβαίως πολλές από αυτές τις υποχρεώσεις του δημοσίου ανατρέχουν ακόμη και 7-8 χρόνια πίσω και είχαν ήδη καθυστερήσει. Δεν αντιστοιχούν στο τελευταίο διάστημα, με τη μεγάλη εξαίρεση των συνεπειών του πρόσφατου κύματος συνταξιοδοτήσεων που επέφεραν οι νέες ασφαλιστικές ρυθμίσεις ή η ανασφάλεια περί αυτές. Βεβαίως και για όποιες διοικητικές δραστηριότητες απαιτούνται πόροι, με δεδομένη τη δύσκολη οικονομική κατάσταση, τα προβλήματα πολλαπλασιάζονται. Από την άλλη πλευρά, η διοίκηση αρχίζει πλέον να λειτουργεί σε ένα πιο σφικτό πλαίσιο (έχουν αλλάξει για παράδειγμα οι κανόνες για την οικονομική διαχείριση) και αυτό έχει επιπτώσεις στην αντιμετώπιση τέτοιων υποθέσεων. Η μείωση του προσωπικού των δημοσίων υπηρεσιών, είτε εξαιτίας των συνταξιοδοτήσεων είτε /και λόγω της λήξης συμβάσεων ορισμένου χρόνου ή έργου, καθιστά το έργο των δημοσίων υπηρεσιών πιο δύσκολο. Αν σ’ αυτά προσθέσει κανείς το χαμηλό ηθικό και την ανασφάλεια, το μίγμα σίγουρα δεν είναι καλό. Αλλά και οι πολίτες, εμφανίζουν ίσως μια διαφορετική προσέγγιση. Και λέω ίσως διότι είναι μάλλον διαισθητική η παρατήρηση, από το είδος των αναφορών. Κάποιοι δείχνουν να είναι ιδιαίτερα απαιτητικοί ενώ άλλοι, ίσως περισσότεροι φαίνεται να είναι πιο απαισιόδοξοι και να μην κινητοποιούνται όσο θα περίμενε κανείς με δεδομένα τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν υπό τις παρούσες συνθήκες. 

Poleconomix: Είναι γνωστό ότι η εμπιστοσύνη των πολιτών στους εγχώριους – και τους Ευρωπαϊκούς – θεσμούς και το πολιτικό σύστημα έχει σοβαρά κλονισθεί. Νομίζετε πως ο ΣτΠ έχει και αυτός απωλέσει τμήμα της δημόσιας εμπιστοσύνης, ή, τουναντίον εξακολουθεί να την απολαμβάνει; Κι ακόμη, μπορεί ο ΣτΠ, εν μέσω των τρεχουσών περιστάσεων, να συμβάλει στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των πολιτών προς τους δημόσιους θεσμούς;

Καλλιόπη Σπανού: Πολύ σημαντική ερώτηση. Δυστυχώς, το έλλειμμα εμπιστοσύνης στους πολιτικούς και διοικητικούς θεσμούς στη χώρα μας, έχει ενισχυθεί τον τελευταίο καιρό. Ο Συνήγορος του Πολίτη φαίνεται να έχει την εμπιστοσύνη των πολιτών, αν και η γενικότερη αρνητική ατμόσφαιρα ενδέχεται να τον επηρεάσει. Είναι πάντως γεγονός ότι στις συνθήκες που περιέγραψα πιο πάνω, ο ρόλος του γίνεται πολύ δυσκολότερος. Πρόκειται για μια από τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει στην παρούσα φάση. Το πρώτο που, κατά την άποψή μου, πρέπει να κάνει είναι να δείχνει το σεβασμό του στους πολίτες και στα δικαιώματά τους, πάντα βέβαια στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων και δυνατοτήτων του. Να δίνει έμφαση στη νομιμότητα, τη θεσμική λειτουργία της διοίκησης και γενικότερα να καλλιεργεί την εμπιστοσύνη ότι αν τα πράγματα είναι δύσκολα, αυτό ισχύει για όλους. Γιατί όσο λιγότεροι είναι οι πόροι, τόσο σημαντικότερα είναι η διαδικασία και τα κριτήρια κατανομής τους. Η έμφαση στη νομιμότητα στη λειτουργία της διοίκησης, στο σεβασμό διαδικασιών και κανόνων που προστατεύουν τα δικαιώματα των πολιτών και καλλιεργούν αίσθημα ίσης –αν όχι δίκαιης- μεταχείρισης  είναι ο δρόμος για την ενίσχυση της εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς.

Poleconomix: Από το πλήθος και το περιεχόμενο των αναφορών που φθάνουν σε σας, τί συμπέρασμα τεκμαίρεται σε ό,τι αφορά την (επαρκή) ενημέρωση των πολιτών για τις αρμοδιότητες του ΣτΠ και τα δικά τους συναφή δικαιώματα;

Καλλιόπη Σπανού: Η προσπάθεια ενημέρωσης όλων των δυνάμει ενδιαφερομένων για το πώς μπορεί να τους συνδράμει ο Συνήγορος του Πολίτη είναι –και οφείλει να είναι- διαρκής. Όπως γνωρίζετε, η προσοχή των ανθρώπων είναι επιλεκτική. Αν κάτι που βλέπουν, διαβάζουν ή ακούν τους ενδιαφέρει άμεσα, το συγκρατούν, αν όχι μετά από λίγο το ξεχνούν. Παρά τις συνεχείς προσπάθειες πληροφόρησης που κάνει η Αρχή εδώ και χρόνια, υπάρχουν άτομα που δεν γνωρίζουν την ύπαρξή του ή τις δυνατότητές που έχει. Συχνά οι πολίτες αναζητούν βοήθεια σε προβλήματα που αντιμετωπίζουν για τα οποία όμως δεν είναι αρμόδιος ο Συνήγορος του Πολίτη (υπερχρεωμένα νοικοκυριά, άνεργοι ή σε οριακή ή επισφαλή κατάσταση κλπ.). Πάντως, τόσο μέσω των ΜΜΕ και του διαδικτύου, όσο και με έντυπο υλικό και επισκέψεις εκτός Αθηνών, ο Συνήγορος επιχειρεί να φτάσει όλους, παντού. Αλλά η ενημέρωση για τον Συνήγορο του πολίτη, όπως γενικότερα η γνώση των δικαιωμάτων εκ μέρους των πολιτών, δεν μπορούν να θεωρηθούν επαρκείς.

Poleconomix: Μπορεί ο ΣτΠ να συμβάλει αποφασιστικώς στην αντιμετώπιση της (συχνά απειλητικής για την καθημερινότητά μας) γραφειοκρατίας στη δημόσια διοίκηση;

Καλλιόπη Σπανού: Ότι η διοίκηση έχει χαρακτηριστεί στην Ελλάδα ο «μεγάλος ασθενής» δεν είναι τυχαίο, αν και έχει γίνει σημαντική πρόοδος τα τελευταία 20 χρόνια -ας μην υποτιμούμε τα επιτεύγματά μας. Βεβαίως υπάρχουν πολλά προβλήματα που ανάγονται εν πολλοίς στην πολυπλοκότητα και αποσπασματικότητα της νομοθεσίας, την ατελή, παρωχημένη ίσως, οργάνωση των υπηρεσιών, τον ελλιπή επαγγελματισμό των στελεχών της διοίκησης κλπ.. Ο Συνήγορος του Πολίτη δεν μπορεί να διορθώσει όλα τα κακώς κείμενα, όπως κανένας θεσμός από μόνος του. Τι προσφέρει ο Συνήγορος του Πολίτη; Πρώτο και σημαντικότατο για τη χώρα μας: προσφέρει μια θεσμική δυνατότητα να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα που συναντά κανείς στη συναλλαγή του με τη διοίκηση. Χωρίς να χρειάζεται να προσφύγει σε πολιτικούς, γνωστούς και άλλους ενδιαμέσους με το αζημίωτο. Ή, σε πολλές περιπτώσεις, χωρίς να αναγκαστεί να προσφύγει στη δικαιοσύνη, διαδικασία χρονοβόρα και κοστοβόρα. Δεύτερο και πολύ σημαντικό σε σφαιρικό επίπεδο: μπορεί να αναδείξει τα προβλήματα –είτε πέτυχε την επίλυσή τους είτε όχι. Ως προς αυτό, ο Συνήγορος του Πολίτη έχει το πλεονέκτημα να έχει οριζόντια εικόνα των προβλημάτων στις σχέσεις διοίκησης-πολιτών πρακτικά σε όλους τους τομείς της κρατικής δράσης. ‘Όπως μάλιστα έχει δείξει, έχει την ικανότητα να επεξεργάζεται αυτή την εμπειρία για διατύπωση ευρύτερων προτάσεων. Κατ’ αυτό τον τρόπο δίνει ευκαιρία στην πολιτική ηγεσία και τη διοίκηση, που έχουν την αρμοδιότητα και την ευθύνη, να εισαγάγουν τις απαιτούμενες προσαρμογές. Γι’ αυτό και ως θεσμός αποτελεί αναπόσπαστο μέρος ενός «συνασπισμού συνηγορίας» όπως λέμε στη δημόσια πολιτική, υπέρ της αναβάθμισης της ελληνικής διοίκησης και των σχέσεών της με τους πολίτες.

Poleconomix: Ποιά είναι τα σημαντικότερα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο ΣτΠ; Πόσο και πώς επηρεάζεται η λειτουργία του από την οικονομική κρίση;

Καλλιόπη Σπανού: Μια σημαντική δυσκολία που εμφανίζεται τον τελευταίο καιρό συνδέεται με τη διστακτικότητα της διοίκησης όπου απαιτείται διαφορετική, πιο ευέλικτη ερμηνεία της νομοθεσίας, ή διάθεση ευρηματικότητας για την επίλυση των προβλημάτων. Εν μέρει αυτό οφείλεται στη σταδιακή μεταβολή των κανόνων βάσει των οποίων λειτουργούσε, οι οποίοι εξορθολογίζονται αλλά και αυστηροποιούνται. Άλλο πρόβλημα που εμφανίζεται πιο πρόσφατα είναι μια τάση ελλιπούς τήρησης διαδικαστικών υποχρεώσεών της, που ίσως οφείλεται στη ρευστότητα του οικονομικού πλαισίου και των συνεπειών που αυτό επιφέρει.

Παράλληλα, η πίεση που υφίστανται οι δημόσιες υπηρεσίες από τις μεταρρυθμίσεις που αφορούν το προσωπικό, την οικονομική διαχείριση αλλά – ας μην το αγνοούμε – και την άμεση ή έμμεση τάση απαξίωσής τους δεν λειτουργεί θετικά. Θέλω όμως να τονίσω ότι η οικοδόμηση μιας νέας Ελλάδας, και μιας νέας διοίκησης πρέπει να αξιοποιήσει τις υγιείς δυνάμεις σε όλα τα πεδία. Χωρίς αυτό, δεν θα έχει πού να στηριχθεί. Υπάρχουν άξιοι και αξιόλογοι άνθρωποι στη διοίκηση, στην αυτοδιοίκηση, στα πανεπιστήμια, όπως και στην οικονομία. Δεν πρέπει να περιθωριοποιηθούν χωρίς μια ευκαιρία να συμβάλουν στο εγχείρημα που απαιτεί το ξεπέρασα της κρίσης.

Poleconomix: Σε μια από τις πρώτες συνεδριάσεις του υπουργικού συμβουλίου, μετά την εκλογή της παρούσας κυβέρνησης, είχε προσκληθεί ο κ. Γιώργος Καμίνης που τότε ασκούσε το ρόλο του ΣτΠ. Αυτό δημιούργησε αισιόδοξες προσδοκίες ότι η δημόσια διοίκηση θα σταθεί εγγύτερα στους πολίτες – ότι η ταλαιπωρία μας θα τείνει, επιτέλους, να μειώνεται. Νομίζετε ότι αυτές οι προσδοκίες μπορεί να μένουν ακόμη ζωντανές; Υπήρξε συνέχεια σε παρόμοιες θετικές πρωτοβουλίες;

Καλλιόπη Σπανού: Η συμβολική αυτή κίνηση είχε θετικές επιπτώσεις σε δύο επίπεδα. Πρώτον, έδωσε ορατότητα στον θεσμό και κινητοποίησε τους πολίτες, που ενδεχομένως δεν το είχαν σκεφθεί, να απευθυνθούν σ’αυτόν. Αυτό φάνηκε άμεσα με σημαντική αύξηση των αναφορών που διατηρήθηκε κατά τη διάρκεια του 2010. Δεύτερον, κινητοποίησε την πολιτική ηγεσία να μελετήσει προτάσεις που είχαν διατυπωθεί τα προηγούμενα χρόνια, τις οποίες και απέστειλε συνοπτικά η Αρχή για την ενημέρωση των νέων (τότε) υπουργών, αλλά και ενθάρρυνε τη διοίκηση να ανταποκριθεί καλύτερα. Βέβαια, στη συνέχεια άλλαξαν τα γενικότερα δεδομένα όσον αφορά τη λειτουργία της διοίκησης, όπως προανέφερα. Το ζητούμενο είναι λοιπόν η συνέχεια. Πέραν λοιπόν τέτοιων ευκαιριών και χωρίς ανάλογη δημοσιότητα, ο Συνήγορος επιχειρεί να διατηρεί τη συνέχεια με τις δικές του δράσεις και παρεμβάσεις. Είναι η «κοινωνική συνείδηση» της δημόσιας διοίκησης, τονίζοντας τόσο στην κατεύθυνση της πολιτικής ηγεσίας όσο και στην κατεύθυνση των δημοσίων υπηρεσιών τη σημασία σεβασμού των δικαιωμάτων και την ανάγκη ανάληψης πρωτοβουλιών σ ’αυτή την κατεύθυνση.

Η Καλλιόπη Σπανού είναι καθηγήτρια Διοικητικής Επιστήμης στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Σήμερα είναι η Συνήγορος του Πολίτη.

Προσθέστε σχόλιο

To e-mail σας δεν κοινοποιείται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

*


*